Hubble maakt foto van reuzenspiraalstelsel

Astronomie Om de dertigste verjaardag van ruimtetelescoop Hubble te vieren is een foto vrijgegeven van sterrenstelsel UGC 2885 – dat 2,5 keer zo groot is als de Melkweg.

De foto die de 30-jarige Hubble-telescoop heeft genomen van sterrenstelsel UGC 2885. Foto B. Holwerda/ESA/AFP
De foto die de 30-jarige Hubble-telescoop heeft genomen van sterrenstelsel UGC 2885. Foto B. Holwerda/ESA/AFP

Het is dit jaar dertig jaar geleden dat de Amerikaans-Europese Hubble-ruimtetelescoop werd gelanceerd. Om dit te vieren is met de Hubble een opname gemaakt van het indrukwekkende, maar niet erg bekende sterrenstelsel UGC 2885. Deze reus onder de spiraalstelsels is ongeveer 230 miljoen lichtjaar van ons verwijderd.

UGC 2885 behoort, net als ons eigen Melkwegstelsel, tot de zogeheten spiraalstelsels. Dat zijn grote, schijfvormige verzamelingen van sterren die van bovenaf gezien een duidelijke spiraalstructuur vertonen. Van alle spiraalstelsels in onze kosmische achtertuin is UGC 2885 misschien wel het grootst. Het is 2,5 keer zo omvangrijk als de Melkweg (ruim 460.000 lichtjaar) en bevat tien keer zo veel sterren (ruwweg 1 biljoen).

‘Stelsel van Rubin’

De nieuwe Hubble-foto is gemaakt tijdens onderzoek onder leiding van de Nederlandse astronoom Benne Holwerda, die verbonden is aan de Universiteit van Louisville (Kentucky, VS). Holwerda heeft het afgebeelde sterrenstelsel de bijnaam ‘stelsel van Rubin’ gegeven, naar de in 2016 overleden Amerikaanse astronoom Vera Rubin.

Rubin heeft UGC 2885 in 1980 uitgebreid onderzocht, en daarbij onder meer de rotatie van het stelsel gemeten. Uit dat onderzoek bleek dat dit stelsel, net als bijna alle volwaardige sterrenstelsels in het heelal, grotendeels uit donkere materie bestaat. Dat wil zeggen dat slechts een klein deel van zijn massa voor rekening komt van stralende sterren en gloeiende gaswolken. De hoofdmoot bevindt zich in de zogeheten halo – een kolossale wolk van (voornamelijk) niet-stralende materie van onbekende aard die het stelsel omsluit.

Een toonbeeld van netheid

Onduidelijk is waarom UGC 2885 zo uitzonderlijk groot is. Mogelijk heeft zijn relatief afgezonderde positie in het heelal daar iets mee te maken. Astronomen gaan ervan uit dat sterrenstelsels van dit kaliber hun omvang te danken hebben aan het opslokken van talrijke kleine sterrenstelsels. Maar als gevolg van die botsingen zien grote sterrenstelsels er vaak nogal verfomfaaid uit.

Het stelsel van Rubin is echter een toonbeeld van netheid. Het is mooi symmetrisch en voorzien van bijna volmaakt ogende spiraalarmen. Ook staat de ‘fabricage’ van nieuwe sterren in het stelsel op een laag pitje, en zelfs het superzware zwarte gat in zijn centrum houdt zich koest. Een en ander wijst erop dat het reuzenspiraalstelsel een rustig ontstaansproces achter de rug heeft. Mogelijk is het heel geleidelijk ‘gegroeid’ door waterstofgas – de grondstof van nieuwe sterren – uit de omringende ruimte aan te trekken.

Holwerda en zijn collega’s zijn momenteel bezig met het inventariseren van zogeheten bolvormige sterrenhopen in de halo van UGC 2885. Als er maar weinig van deze ‘bolhopen’ worden aangetroffen, zou dat een teken zijn dat het stelsel weinig kleine soortgenoten heeft opgeslokt.

Correctie 9-1: In een eerdere versie van dit artikel stond dat sterrenstelsel UGC 2885 1 miljard sterren bevat. Dat klopt niet: reuzenstelsel UGC 2885 bevat er ruwweg 1 biljoen.