Verlaag je verwachtingen, dat helpt

Stoïcisme Veel lijden is onontkoombaar, wen er maar aan, zeggen de stoïcijnen. „Een pessimistisch wereldbeeld, daar knappen mensen van op.”

Illustratie Stella Smienk

„Wie niet boos kan worden is een dwaas, wie het niet wil is wijs” (Seneca). „Je hebt macht over je geest, niet over de gebeurtenissen buiten jou” (Marcus Aurelius). „Er is slechts één weg naar geluk en dat is op te houden met je zorgen maken over dingen waar je geen invloed op hebt” (Epictetus).

Zo’n tweeduizend jaar geleden ontstond de stoïcijnse filosofie in het Griekse en Romeinse rijk. Het stoïcisme, of de stoa, wordt toegeschreven aan Zeno van Citium, die rond 300 voor Christus leefde. Nu, in de 21ste eeuw, is de filosofie opnieuw populair. Het gedachtegoed leent zich voor ‘inspiratiequotes’, er worden lezingen en trainingen over gegeven en de filosofie vormt de leidraad in diverse management- en zelfhulpboeken.

Zo is daar de bestseller The Subtle Art of Not Giving a Fuck (2016) van Mark Manson, waarvan 6 miljoen exemplaren werden verkocht. Het stoïcisme is ook een hoofdthema bij schrijver Ryan Holiday, die onlangs Stillness Is the Key uitbracht, over het beteugelen van constante rusteloosheid. Eerder schreef hij The Obstacle Is the Way (2014) en The Daily Stoic (2016). Al in 1989 scoorde Steven Covey met de door het stoïcisme beïnvloede managementtheorie the circle of influence, uit zijn The 7 Habits of Highly Effective People (meer dan 25 miljoen keer verkocht). Allemaal bedoeld om ons leven te verbeteren en ons werk gemakkelijker te maken.

Het probleem is niet wát er gebeurt, of welke tegenslag je ondervindt, maar hoe je daarmee omgaat, luidt een grondbeginsel van het stoïcisme. En dat slaat aan. Maar waarom hebben we in deze tijd een filosofie nodig die in feite voor een hele andere maatschappij werd bedacht?

Maakbaarheid van het leven

„Het gaat de laatste jaren vooral over de maakbaarheid van ons leven”, zegt Laurens Knoop, oprichter van The School of Life, een organisatie die evenementen organiseert waarop de laatste inzichten uit filosofie, psychologie en kunst worden gedeeld. „Iedereen is verantwoordelijk voor zijn eigen succes en geluk, is de tendens. Een tegenbeweging zegt nu dat veel lijden juist onontkoombaar is en dat je dit moet omarmen.”

Dat die gedachte aanslaat, merk je aan de populariteit van Vlaamse psychiaters als Damiaan Denys, Dirk De Wachter en Paul Verhaeghe, zegt Knoop. „Als je het lijden hebt geaccepteerd, moet je er daarna mee omgaan, zeggen zij. Dat is een opstap naar het stoïcisme.”

Lees ook dit interview met Damiaan Denys: ‘Het ís niet normaal om mooi en succesvol te zijn en alles onder controle te hebben’

Het is volgens Knoop dan ook een misvatting dat je emoties moet wegduwen, zoals ons gebruik van het woord ‘stoïcijns’ impliceert. In veel zelfhulpboeken wordt het stoïcisme volgens hem misbruikt om te stellen dat ook emoties maakbaar zijn. Het stoïcisme gaat juist over het verdragen van emoties en niet al te hoge verwachtingen hebben, stelt Knoop. „Hun wereldbeeld is pessimistisch. Daar knappen mensen van op, omdat het de verwachtingen tempert.”

„Een identiteitsexperiment”, zo verklaart filosoof René ten Bos de hernieuwde aandacht voor de antieke filosofie in managementliteratuur. „Als jij je kinderen niet kunt uitleggen wat voor werk je doet, omdat je de hele dag belt en vergadert, dan word je diep ongelukkig en ga je in die managementboekjes op zoek naar zingeving”, aldus de hoogleraar aan de Radboud Universiteit Nijmegen.

Ten Bos zegt dat het stoïcisme niet alleen helpt met tegenslagen om te gaan, maar ook het werk ten goede kan komen. Een ambtenaar, leraar of jurist wordt immers geacht zich niet door emoties te laten belemmeren. Cynisch gedacht komt het zelfs werkgevers goed uit dat werknemers met hulp van de stoïcijnen problemen op het werk het hoofd leren bieden. Dan stellen zij hun werkgevers tenminste niet verantwoordelijk.

Lees ook: McMindfulness: de keerzijde van al die meditatie-apps

„Een revolutie ga je niet ontketenen met de stoïcijnen”, zegt Ten Bos ook. Sterker: het zeer consequent volgen van het stoïcisme kan volgens hem voor lijdzaamheid en passiviteit zorgen.

Omgaan met wat op je afkomt

Zo niet bij ondernemer en oud-topschaatser Mark Tuitert. Hij zegt al tijdens zijn sportcarrière geholpen te zijn door de stoïcijnse filosofie. Het jaar voordat Tuitert in 2010 olympisch goud op de 1.500 meter won, las hij over de stoïcijnse filosoof Seneca. „Ik leerde dat ik het schaatsen niet met mijn identiteit moet verweven. Schaatsen is niet mijn hele leven, je moet je niet helemaal laten meeslepen in succes of verlies.”

Tuitert vroeg zich af of hij op het einde van zijn leven tevreden kon terugkijken op activiteiten waarmee hij zichzelf volledig had ontplooid – óók als hij geen gouden olympische medaille zou winnen. „Voor mij was dat zo. De factoren van buitenaf moet je naast je neerleggen. Dat gaf me toen – en nu nog steeds – heel veel rust.”

Het stoïcisme heeft ook de weg gevonden naar adviseurs voor het bedrijfsleven. Zo geven Corine Jansen en haar partner John Jansen lezingen over stoïcijns leiderschap. Ze gebruiken de filosofie om de omgang met tegenslagen, collega’s, zingeving en ambitie te bespreken.

„De stoïcijnen hebben me bijvoorbeeld geleerd niet gefrustreerd te raken over obstakels die je tegenkomt”, zegt Corine Jansen. „Je kan niet altijd iets veranderen aan een situatie, maar je hebt wél altijd keuze hoe je ermee omgaat. De stoïcijnen bieden geen trucje. Het is een actieve filosofie en een levenslange leerschool.”

Het is juist daarom dat de stoïcijnse geschriften tweeduizend jaar na dato nog steeds relevant zijn, zegt ze. „Deze tijd vraagt veel van ons. De stoïcijnen leren je ineffectieve gedachten te vervangen door effectieve gedachten.” En dat is handig, als je ook nog eens veel van jezelf eist.