Het conflict tussen Iran en de VS in vogelvlucht

Tijdlijn Het conflict tussen Iran en de VS is al jaren gaande. Lees hieronder een globaal overzicht van dat conflict, dat vrijdag escaleerde toen de VS de omstreden Iraanse generaal Qassem Soleimani doodden.
Een Iraanse vrouw houdt een vlag vast met anti-Amerikaanse teksten, tegenover de voormalige Amerikaanse ambassade in Teheran, 4 november 2019.
Een Iraanse vrouw houdt een vlag vast met anti-Amerikaanse teksten, tegenover de voormalige Amerikaanse ambassade in Teheran, 4 november 2019. Foto Abedin Taherkenareh / EPA

Staatsgreep

De Verenigde Staten bemoeien zich na de Tweede Wereldoorlog intensief met de machtsverhoudingen binnen Iran. In 1953 wordt de democratisch gekozen premier Mohammad Mossadeq, die de olie-industrie had genationaliseerd, afgezet in een door de CIA georkestreerde staatsgreep.

Sjah Reza Pahlavi krijgt dan als enige de macht. Met hulp van de Amerikanen wordt de oppositie neergeslagen. De geestelijk leider Ruhollah Khomeini wordt in de jaren 60 uit Iran verbannen.

Anti-Amerikaans sentiment

De oppositie tegen de sjah en de Amerikaanse inmenging neemt toe. Het begint met studentenprotesten, dan volgt er een grote staking en uiteindelijk zijn er praktisch dagelijks demonstraties. In januari 1979 vlucht de sjah naar het buitenland en keert Ruhollah Khomeini terug uit zijn ballingschap in Parijs. Hij wordt de leider van de revolutionaire beweging.

De revolutie

Een meerderheid van de Iraniërs stemt bij een referendum voor het oprichten van de Islamitische Republiek Iran. Ayatollah Khomeini wordt de hoogste leider. De Amerikaanse president Jimmy Carter probeert eerst nog goede banden met het regime te onderhouden, tot de Amerikanen de gevluchte sjah het land binnenlaten: hij heeft kanker en mag in de VS worden behandeld.

De gijzeling

De Iraanse woede tegen de VS komt tot een hoogtepunt op 4 november 1979. Een groep geradicaliseerde studenten bestormt de Amerikaanse ambassade in Teheran en gijzelt het personeel. De studenten worden gesteund door de Iraanse regering. Enkele gijzelaars worden vrijgelaten, de anderen worden 444 dagen vastgehouden. Een Amerikaanse reddingsoperatie mislukt, uiteindelijk komen de diplomaten vrij na onderhandelingen.

Oorlog en aanslagen

De instabiliteit in Iran is voor de Iraakse leider Saddam Hussein een uitgelezen kans: hij valt het buurland binnen. Irak sluit een bondgenootschap met de VS, dat wapens en inlichtingen levert. Als vergelding plegen Iran en Hezbollah twee grote aanslagen. In 1983 vallen 66 doden bij een bomaanslag op de Amerikaanse ambassade in Beiroet. Een paar maanden later komen 299 mensen om het leven bij een aanslag op barakken in Beiroet waar Amerikaanse troepen verblijven. Ook worden tientallen Amerikaanse reizigers in Libanon gegijzeld.

Strijd in de Straat van Hormuz

Iran probeert de toevoerlijnen naar Irak af te snijden. De Iraanse Revolutionaire Garde valt olietankers en gevechtsschepen aan en er worden zeemijnen geplaatst in de Perzische Golf. De Amerikanen vernietigen tientallen Iraanse schepen en schakelen twee Iraanse olieplatforms uit. In 1988 schiet de Amerikaanse luchtmacht een Iraans passagiersvliegtuig uit de lucht. Het werd aangezien voor een gevechtsvliegtuig. Er vallen 290 doden.

Strijd in de Straat van Hormuz

De Irak-Iranoorlog is afgelopen. Ayatollah Ruhollah Khomeini is overleden en is opgevolgd door Ali Khamenei – de huidige ayatollah. De laatste Amerikaanse gijzelaars in Libanon worden vrijgelaten en onder president George Bush senior wordt in de VS gesproken over het versoepelen van de sancties. Maar als Bill Clinton president wordt, ligt de nadruk op het vredesproces tussen Israël en de Palestijnen. Clinton wil Iran naar de achtergrond dringen en probeert het land te isoleren. De handel tussen Iran en de VS wordt praktisch opgeschort.

De as van het kwaad

Na de aanslagen op 11 september vallen de VS Afghanistan binnen. De soennitische Taliban zijn een gezamenlijke vijand van het sjiitische Iran en de VS. Iran levert de VS gegevens over locaties van de troepen van de Taliban. Maar het broze bondgenootschap is van korte duur: in 2002 verklaart president George W. Bush dat Iran onderdeel is van ‘de as van het kwaad’. Als de VS in 2003 Irak binnenvallen, maakt Iran zich grote zorgen: er staan duizenden Amerikaanse troepen aan de Iraanse grens. De verdrijving van Saddam Hussein biedt ook grote kansen voor de expansie van de Iraanse invloed in Irak. In de jaren die volgen doden pro-Iraanse milities geregeld Amerikaanse militairen.

Het Iraanse kernprogramma

De VS en Israël kijken met argwaan naar het kernprogramma van Iran en gaan ervan uit dat Iran probeert een kernbom te maken. Iran ontkent. Uit satellietfoto’s blijkt dat meerdere kerncentrales worden gebouwd. Vermoed wordt dat de Amerikaanse en Israëlische geheime diensten hebben geprobeerd het kernprogramma te frustreren door wetenschappers te liquideren en de computersystemen plat te leggen met het Stuxnet-virus.

Toch een nucleaire deal

Onder president Barack Obama worden nog strengere sancties ingevoerd, waardoor het voor Iran veel moeilijker wordt olie te exporteren. In 2015 komt er een deal, die ook door Europese mogendheden, Rusland en China wordt bekrachtigd: het Iraanse kernprogramma wordt afgebouwd en de sancties worden opgeschort. Een jaar later concludeert het Internationaal Atoomagentschap dat Iran zich aan de afspraken houdt.

Terug bij af

Met het aantreden van president Donald Trump lijkt het akkoord geen lang leven beschoren. Hij noemt het een „slechte deal” en wijst naar Iran als aanjager van terrorisme. In 2018 trekken de VS zich terug uit het akkoord. Er worden nieuwe sancties ingevoerd.

Nieuw kookpunt

De spanningen lopen hoog op. Iran besluit zich ook niet meer aan het kernakkoord te houden: het gaat meer uranium verrijken dan toegestaan. In de Straat van Hormuz worden olietankers geconfisqueerd en er wordt aangevallen met explosieven, volgens de VS door de Iraanse Revolutionaire Garde. Iran schiet een Amerikaanse drone neer. Een vergeldingsbombardement is op het laatste moment door Trump afgeblazen.

Generaal Soleimani gedood

De chaos in de Arabische wereld na de opstanden begin vorig decennium is voor Iran een uitgelezen kans om invloed in de regio te winnen. Het steunt milities en heeft er eigen militairen en officieren rondlopen. Bij een Iraanse raketaanval op een basis in Kirkuk, in Noord-Irak, komt eind december een Amerikaanse burger om het leven. Volgens Trump het werk van een door de Iraanse generaal Qassem Soleimani gesteunde pro-Iraanse militie. Afgelopen week werd Soleimani, architect van de Iraanse expansie in het Midden-Oosten, geliquideerd bij een drone-aanval.