Recensie

Recensie Theater

Geen nieuw licht op laatste avond

Familie De reconstructie van een groot gezinsdrama levert beklemmende scènes op, maar het drama blijft particulier. Het lukt Milo Rau niet om nieuw licht op de gebeurtenissen te werpen.

Acteurskoppel An Miller en Filip Peeters met hun twee tienerdochters Louisa en Leonce in Familie.
Acteurskoppel An Miller en Filip Peeters met hun twee tienerdochters Louisa en Leonce in Familie. Foto Michiel Devijver

In 2007 berooft een voltallig gezin zichzelf van het leven. Vader, moeder en hun twee kinderen worden gevonden op de veranda van hun woning in Calais, alle vier opgehangen, hun spullen keurig ingepakt in dozen. Hun motieven werden nooit opgehelderd. Het enige wat ze achterlieten was een korte brief: ‘Sorry, we hebben het verkloot.’

Hoe zou hun laatste avond eruit hebben gezien, vraagt regisseur Milo Rau zich af. In Familie, gespeeld door acteurskoppel An Miller en Filip Peeters en hun twee tienerdochters Louisa en Leonce, doet hij een poging die laatste momenten van samenzijn te reconstrueren. Op het achtertoneel zien we het gezin in hun woning, achter grote ramen, de tijd verduren. Daarboven worden op groot scherm close-ups van de gezinsleden geprojecteerd. Zo nu en dan stappen de spelers naar buiten en vertellen over hun leven en het maakproces van deze voorstelling.

Familie is het slotstuk van Raus ‘Trilogy of Crimes’; een drieluik waarin hij door middel van live re-enactments op de toneelvloer grote maatschappelijke trauma’s onderzoekt. Five Easy Pieces (2016) ging over de affaire-Dutroux, en werd gespeeld door zeven kinderen tussen de 8 en 13 jaar. in La Reprise (2018) reconstrueerde hij de moord op Ihsane Jarfi, een jonge homoseksueel die in 2012 in Luik door vier mannen werd doodgeslagen. Daarin speelden naast een drietal professionele acteurs ook drie ‘gewone’ inwoners van Luik.

Het leverde uitzonderlijk indrukwekkend theater op, mede door de uiterst inventieve vorm: door de gruweldaden live op het podium te reconstrueren en tegelijkertijd op datzelfde proces te reflecteren, begaf Rau zich voortdurend op het snijvlak tussen feit en fictie, wat interessante en ambigue denkstukken opleverde.

In die stukken zat de vorm bovendien ook stevig in de inhoud ingebed. In Five Easy Pieces werd het spelen zelf – en de onbevangen speelsheid van kinderen – expliciet gethematiseerd en La Reprise draaide om de wrange, soms haast ondoenlijke noodzaak om trauma’s te blijven vertellen.

Trailer van de voorstelling:

In Familie heeft de live reconstructie echter nauwelijks thematische consequenties. In summiere terzijdes blikken de spelers terug op het proces, hun overpeinzingen krijgen nauwelijks vorm en oefenen geen invloed uit op onze beleving van de dramatische handelingen.

Rau lijkt er (terecht) voor te hebben gewaakt dat de daad van dit gezin al te veel gepsychologiseerd zou worden. Maar ook zonder lukraak allerlei motieven voor de personages in te vullen, is het theater wel een uitgelezen medium om mogelijke drijfveren en afwegingen te onderzoeken. Familie stipt weliswaar een aantal mogelijke verklaringen aan – van klimaatdepressie tot de angst om als gezin uit elkaar te vallen – maar werkt die nauwelijks uit.

Daardoor blijft Familie steevast op grote afstand. Natuurlijk is het aangrijpend om een vader een touw om de nek van zijn dochter te zien leggen, of om te zien hoe de kinderen zich verbeten vasthouden aan hun hondjes terwijl hun moeder die van hen probeert los te rukken. Rau heeft uitstekend door dat in het voortdurende besef dat dit gezin uiteindelijk dood op de veranda eindigt, elk moment een emotionele lading krijgt. Maar tegelijkertijd is het allemaal ook ontzettend voorspelbaar. Het lukt Rau niet om uit het materiaal echt een thema te destilleren en daar nieuw licht op te werpen.

In uitgesponnen scènes beleeft het gezin zijn laatste avond; de vader kookt, de moeder pleegt nog een telefoontje, de zussen studeren. Er worden lukrake herinneringen opgehaald – zeker in de intimiteit aan de eettafel levert dat weliswaar pijnlijk beklemmende scènes op, maar blijft het drama particulier.

In het creëren van die beklemming is Rau over het algemeen wel goed geslaagd: terwijl je op de toneelvloer, achter de grote ramen van hun ruime doorzonwoning, een schijnbaar familiair tafereel rondom een pan zeevruchten ziet, zie je op het grote scherm daarboven in close-up het echte verhaal: de verbeten angst, de gespannen gezichten en het hardnekkige zwijgen. Op die momenten, waarin Rau bewust wegblijft van groot sentiment, is Familie het indringendst.

Lees ook: Is het tonen van zelfmoord in een tv-serie gevaarlijk?

Dat Rau in de slotscène expliciet de suïcide van het gezin toont, zorgde voorafgaand aan de première in de Vlaamse media voor de nodige ophef. Tonen van zelfdoding zou immers kunnen leiden tot imitatiegedrag, stelde ook 113 Zelfmoordpreventie al eerder.

Zelf zegt Rau in het programmaboekje daarover dat het eerder ‘onverantwoord’ zou zijn om het niet te tonen. „Pas als je ziet hoe een familie zichzelf ophangt, wordt een romantisch verhaal een vreselijk verhaal.” Rau gaat in die beredenering echter voorbij aan het feit er juist op toneel één middel vaak veel krachtiger is dan letterlijke uitbeelding: de suggestie.

Het expliciete tonen zorgt nu weliswaar even voor een schokeffect, maar in de verstilde momenten daarna zit je je vooral af te vragen hoe ze dat zo realistisch hebben kunnen benaderen. Zo schiet Rau zijn doel behoorlijk voorbij.

Praten over zelfdoding kan bij de landelijke hulplijn 113 Zelfmoordpreventie. Telefoon 0900-0113 of www.113.nl.