Wat weet een kind van vuurpijlgevaar?

Flatbrand Kinderen overzien niet de consequenties van hun daden. Wees mild, ook als er iets heel ergs is gebeurd, zeggen deskundigen.

Bloemen en knuffels bij de flat in Arnhem waar een 39-jarige vader en zijn 4-jarige zoon om het leven kwamen.
Bloemen en knuffels bij de flat in Arnhem waar een 39-jarige vader en zijn 4-jarige zoon om het leven kwamen. Foto Robin van Lonkhuijsen/ANP

Twaalf en dertien jaar zijn ze, de verdachten van de flatbrand in Arnhem waarbij een vader en zoon (4) stierven en moeder en dochter (8) gewond raakten. Bij hun arrestatie woensdag, gefilmd door journalisten, waren de hoofden van de jongens bedekt. Ze zaten in volledige beperking – alleen contact met ouders en advocaat – en brachten de eerste nacht door in de cel.

Sinds vrijdagmiddag zitten ze niet meer vast. Er zijn „voldoende ernstige bezwaren” voor betrokkenheid bij de brand, vindt de rechter-commissaris, maar „op grond van de persoonlijke omstandigheden” van de jongens is het voorarrest geschorst. Ze moeten zich wel houden aan een aantal voorwaarden. Jeugdreclassering is daarbij betrokken.

Gevolgen overzien?

In hoeverre kunnen zulke jonge jongens de gevolgen van hun gedrag overzien? Volgens de politie hebben ze tijdens Oudejaarsnacht vuurwerk op een bank in de hal van hun galerijflat gelegd. Die is gaan branden, waardoor de stroom uitviel en de lift stil kwam te staan waar op dat moment een gezin van vier in stond. Zij ademden giftige rook in.

„Vanaf twaalf jaar ben je in Nederland strafrechtelijk verantwoordelijk”, zegt Mariëlle Bruning, hoogleraar jeugdrecht aan de Universiteit Leiden. „Dat is relatief jong. Er gaan wereldwijd stemmen op die leeftijd te verhogen naar veertien jaar, zoals in veel andere landen.” Onder meer het VN-Kinderrechtencomité en de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming adviseren de leeftijd van aansprakelijkheid twee jaar te verhogen, zegt Bruning. „De politiek heeft daar nog niets mee gedaan.”

Van twaalf tot en met achttien jaar geldt in principe het jeugdstrafrecht, dat meer op opvoeden en minder op vergelding is gericht dan het volwassenenstrafrecht. De hersenen zijn op die leeftijd nog in ontwikkeling. „Zeker jonge kinderen kunnen oorzaak en gevolg nog niet inschatten”, zegt Kinderombudsvrouw Margrite Kalverboer, die jurist en orthopedagoog is en in een jeugdgevangenis werkte. „De jongens in deze zaak hebben zich misschien niet eens gerealiseerd dat de bank in brand zou gaan. Misschien hebben ze het gehoopt. De kans dat ze hebben nagedacht over de consequentie te kunnen doden of verwonden, acht ik heel klein.”

De maatschappelijke tendens gaat een andere kant uit. Paul Slettenhaar, VVD-wethouder in Castricum, wierp via Twitter de vraag op of de twaalf- en dertienjarige verdachten niet volgens het volwassenenstrafrecht berecht zouden moeten worden.

Jan Schouwenaar, de advocaat van de oudste verdachte, wil om zijn privacy te beschermen niets over de zaak kwijt. Hij zegt alleen: „Iedereen die hier professioneel bij betrokken is, is zich er buitengewoon van bewust dat het om een jongen van dertien gaat.” De advocaat van de jongste verdachte zegt tegen de NOS dat zijn cliënt en ouders nog niet naar huis in de flat gaan, onder meer uit angst voor wraakacties. Het gezin zou zijn geadviseerd voorlopig niet op sociale media te kijken. De jongen blijft maandag thuis om tot rust te komen.

Volledige beperking

Dat de politie ervoor koos de jongens aan te houden en in volledige beperking te zetten, komt „heel zwaar over”, zegt Bruning. „Maar ik kan me voorstellen dat ze vanwege het maatschappelijke belang precies willen vaststellen wat de oorzaak is van de brand.” Ze denkt dat de politie er alles aan heeft gedaan ze onherkenbaar te houden. Maar op de journalisten, die de verdachten gefilmd hebben en de beelden uitzonden, is ze kritisch. Net als Kalverboer: „Door ze bloot te stellen aan al die camera’s krijgen ze het nog moeilijker, of het nou first offenders zijn of lastpakken.”

De verdachten kunnen tot maximaal een jaar jeugddetentie veroordeeld worden, maar dat ligt niet voor de hand. Brandstichting zal hun eerder ten laste gelegd worden dan doodslag of moord. De rechter neemt mee of ze eerder in aanraking zijn geweest met justitie en probeert te straffen zonder vrijheidsontneming. „De straf zal bij voorbaat te laag zijn voor de nabestaanden”, zegt Bruning. „Het feit dat er twee mensen dood zijn, zul je er niet in terugzien.”

Maar als het geweten van de jongens zich op een normale manier ontwikkelt, zegt Kalverboer, zullen ze zich realiseren, misschien steeds meer, dat er twee mensen dood zijn door hun handelen. „Hun leven en dat van hun ouders zal nooit meer hetzelfde zijn. Daar heb je hulp bij nodig, anders is die last niet te dragen.”