Toen de Grieken het alfabet gingen gebruiken

Oudheid Wanneer gingen de Grieken het alfabet gebruiken? Daarover is al tijden een debat gaande. Willemijn Waal zette alle bewijzen op een rij en concludeerde: al in de elfde eeuw voor Christus werd het alfabet in het Egeïsch gebied geïntroduceerd.

De Nestor-vaas uit Ischia, uit circa 725 v.Chr., met van rechts naar links geschreven teksten.
De Nestor-vaas uit Ischia, uit circa 725 v.Chr., met van rechts naar links geschreven teksten. Foto Marcus Cyron/Wikimedia Commons | https://foundation.wikimedia.org/wiki/File:Nestorbecher_auf_Ischia.jpg?uselang=fr | https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/

Eeuwenlang was het donker in Griekenland en toen was daar, opeens, het alfabet, dat direct werd gebruikt om ‘Homerische’ poëzie te noteren. Binnen vijftig jaar verspreidde deze praktische manier van schrijven zich over de hele Griekse wereld – een explosieve ontwikkeling die de geschiedenis een beslissende wending gaf. Met behulp van dit schrift ontwikkelde Griekenland zich tot de bakermat van de westerse beschaving.

Oké, het alfabetschrift was weliswaar afkomstig van de Feniciërs (woonachtig in het huidige Libanon), maar de Grieken namen het eeuwenoude idee over en ontwikkelden het in de achtste eeuw voor Christus (of het eind van de negende) tot zijn huidige vorm. Dat is de ontstaansgeschiedenis van het Griekse alfabet zoals die door de meeste classici wordt geaccepteerd. Wetenschappers die Semitische talen bestuderen, zijn een andere mening toegedaan. Zij denken dat het Griekse alfabet veel ouder is en al in de elfde eeuw voor Christus door de Grieken van de Feniciërs is overgenomen.

Wie de vraag naar de leeftijd van het Griekse alfabet wil beantwoorden, heeft in het ideale geval dus verstand van zowel het Grieks als van de oude Semitische talen in de Levant. Zo iemand is Willemijn Waal. Ze is opgeleid als classicus, maar raakte aan het eind van haar studie geïnteresseerd in de talen van het oude Nabije Oosten. Sinds 1 januari is ze directeur van het Nederlands Instituut voor het Nabije Oosten (NINO) en universitair docent aan de Universiteit Leiden. In drie artikelen (twee Engelstalig, één in het Nederlands) zette ze onlangs alle bewijzen op een rij, en kwam tot een voor haar onomstotelijke conclusie: het alfabet is op zijn laatst in de elfde eeuw voor Christus in het Egeïsch gebied geïntroduceerd. Deze vaststelling heeft vergaande implicaties, onder meer voor de ontstaansgeschiedenis van de Ilias en de Odyssee, de werken van Homerus die de mensheid nu al bijna drieduizend jaar fascineren.

Orale tradities

„Ik ben altijd geïnteresseerd geweest in orale tradities; het mondeling doorgeven van verhalen”, zegt Waal. „Volgens sommige theorieën zou het werk van Homerus tussen 1200 en 800 v.Chr. – toen na het verdwijnen van het Lineair B het schrift afwezig was in de Griekse wereld – mondeling zijn overgedragen. Daar zet ik vraagtekens bij. Er zijn te veel aspecten aan de Ilias die niet afkomstig lijken uit een mondeling overgeleverd verhaal, maar die wel sterke overeenkomsten vertonen met teksten die een schriftelijk karakter hebben, zoals bijvoorbeeld het Gilgamesj-epos. Hoe is dat te verklaren?”

Waal geeft een voorbeeld. „In de Ilias zit een zeer uitgebreide, gedetailleerde scheepscatalogus. Dat is geen materiaal dat je en passant vierhonderd jaar lang woord voor woord bij het haardvuur aan elkaar doorgeeft. Het gaat in deze passage om schepen van allerlei steden uit de Myceense tijd die ten tijde van Homerus, de zevende eeuw voor Christus, niet meer bestonden of geen rol van betekenis meer hadden. Van zo’n lijst ligt het voor de hand dat die al eerder ergens genoteerd is geweest.”

Duistere eeuwen

Het idee van een Griekse alfabetische big bang in de achtste eeuw voor Christus werd in 1933 geponeerd door de Amerikaanse classicus en kunsthistoricus Rhys Carpenter. Er kwam meteen kritiek op en archeologische vondsten duwden het ontstaan van het Griekse alfabet een eeuw naar achter, maar zijn basispremisse bleef geaccepteerd: na de ondergang van de Myceense beschaving rond 1200 v.Chr. was het zo’n vierhonderd jaar donker – de zogenoemde Griekse duistere eeuwen – totdat rond 800 voor Christus het alfabet verscheen en zich razendsnel verspreidde.

Het belangrijkste argument om het ontstaan van het Griekse alfabet te situeren in de achtste of negende eeuw, is de aanwezigheid van fysiek bewijs, zegt Waal. „De oudste tekstfragmenten die archeologen hebben gevonden, te lezen op onder meer de zogenoemde Nestor-vaas, stammen uit deze tijd. Daarnaast is er wat graffiti op scherven en rotsen overgeleverd, maar ouder materiaal is niet aangetroffen. Maar wil dat ook zeggen dat het nooit bestaan heeft? Zoals archeologen graag zeggen: de afwezigheid van bewijs is nog geen bewijs van afwezigheid.”

De taal van Jezus

De archeologie heeft wel andere, indirecte aanwijzingen opgeleverd voor de grotere ouderdom van het Griekse alfabet, zegt Waal. „Het gaat om het verschijnen van klinkers in dit alfabet. Het oorspronkelijke Fenicische alfabet kende geen klinkers. Lang werd daarom aangenomen dat de klinker een Griekse uitvinding was, maar dat idee is door archeologische vondsten op losse schroeven gezet. We hebben nu bijvoorbeeld teksten uit Frygië – een rijk dat in het huidige Turkije ligt – die na herdatering even oud, of mogelijk zelfs ouder zijn dan de oudste Griekse teksten en die geschreven zijn in een alfabetschrift mét klinkers.”

De Grieken schrijven aanvankelijk alle kanten op en komen uiteindelijk uit op een schrift dat van links naar rechts geschreven wordt

Willemijn Waal classicus

Op haar speurtocht naar de oorsprong van het Griekse alfabet keek Waal verder dan Anatolië en de Levant. Het Fenicisch alfabet is op zijn beurt weer afgeleid van een schrift dat we Noordwest-Semitisch noemen en dat we voor het eerst aantreffen rond 1900 v.Chr. Dit schrift is ook de voorloper van het Aramees, de taal die Jezus waarschijnlijk sprak. „Het Noordwest-Semitisch werd aanvankelijk alle kanten opgeschreven”, zegt Waal. „Van links naar rechts, van rechts naar links, van boven naar onder en van onder naar boven. Rond 1050 v.Chr. begint een standaardisering die uitmondt in een schrijfwijze van rechts naar links, ook in Fenicië.”

Als je ervan uitgaat dat in de negende eeuw v.Chr. het alfabet Griekenland bereikte, dan zou het logisch zijn dat de Grieken gebruikmaakten van die gestandaardiseerde schrijfwijze van rechts naar links, vindt Waal. „De Grieken schrijven aanvankelijk echter alle kanten op en komen uiteindelijk uit op een schrift dat van links naar rechts geschreven wordt. De logische conclusie is dan wat mij betreft dat het alfabet eerder in Griekenland aankwam, in die jongere, nog niet uitgekristalliseerde vorm.”

33 alfabetten

Wat ook opvallend is, zegt Waal: het Grieks kende meteen vanaf het begin maar liefst 33 verschillende alfabetten. „Nog een aanwijzing, wat mij betreft, dat het alfabet hier eerder arriveerde en een paar eeuwen op verschillende plekken een eigen ontwikkeling doormaakte.”

En dan is er nog het karakter van de vroegste teksten in het Grieks die ons zijn overgeleverd. Dat zijn onder meer Homerisch aandoende verzen op aardewerk. Voor de classicus Barry Powell was dit aanleiding om aan te nemen dat de Grieken het alfabet hebben uitgevonden om de werken van Homerus vast te leggen. „Dat klinkt misschien als een aanlokkelijk idee, maar is niet erg aannemelijk. Onder de vroege teksten vinden we ook rotsinscripties van een veel platter niveau, van het type: ik heb het hier met die en die gedaan. Het ligt niet voor de hand dat het schrift als eerste werd gebruikt voor schunnige graffiti en poëtische versregels. Wanneer in een maatschappij het schrift in gebruik raakt, is dat vaak om praktische informatie mee te kunnen noteren: voorraden, handelsovereenkomsten. Niet voor dit soort aangelegenheden.”

Ineenstorten van beschavingen

Ook het werk van Homerus zelf bevat aanwijzingen voor de grotere ouderdom van het Griekse alfabet, zegt Waal. „Kijk naar de letter wau, de w-klank. Die bestond in het Myceens en niet meer in het latere Grieks, maar Homerus heeft die klank nog wel, dat zien we aan het metrum. Ook de uitgang van de tweede naamval zie je soms in de oude, Myceense Lineair B-vorm. De meeste vormen zijn eigentijds, maar er zit genoeg archaïsch Grieks in Homerus om je af te vragen: als dit écht eeuwenlang mondeling is overgeleverd, had de taal zich dan niet allang aangepast aan hoe mensen spraken? Maar als delen van de tekst al eerder waren opgeschreven, dan is het niet zo gek dat deze anachronismen het hebben overleefd.”

Alles bij elkaar optellend komt Waal tot de slotsom dat het alfabet al in de elfde eeuw v.Chr. Griekenland moet hebben bereikt. „Dat past ook bij het inzicht van de afgelopen jaren dat na het ineenstorten van de beschavingen van de bronstijd rond 1200 voor Christus – naast Mycene gingen ook de grote rijken van de Hettieten, Kretenzers en Babyloniërs ten onder – er toch altijd onderling contact is gebleven in het Middellandse Zeegebied. Met die bootjes is op een gegeven moment het alfabet meegekomen.”

Prangende vraag

Er rest nog wel één prangende vraag: als het alfabet al in de elfde eeuw in het gebied rond de Egeïsche zee belandde, waarom zijn daar dan nog geen tastbare sporen van aangetroffen? Waals bewijs is allemaal indirect, beaamt ze. „Dat komt waarschijnlijk omdat de Grieken voornamelijk schreven op materiaal dat de tand des tijds niet goed doorstaat: papyrus, hout, leer, bladeren. In de heel droge omstandigheden van Egypte overleeft dit misschien soms wel, maar niet in het Griekse klimaat. Pas in een latere fase, toen het schrift wijder in gebruik raakte, gingen mensen ook schrijven op bijvoorbeeld steen en aardewerk, en dat materiaal is wél aan ons overgeleverd.”

Het is in de geschiedenis vaak zo dat de meest saaie en voor de hand liggende verklaring voor een fenomeen de juiste is, zegt Waal. „Het beeld van de unieke Grieken die zich met hun uitzonderlijke energie en slimheid in korte tijd het alfabet eigen maakten om de werken van Homerus op te schrijven en het vervolgens verder verspreidden, is romantisch, maar niet juist. De Grieken en hun alfabet maakten deel uit van een bredere, eeuwenlange ontwikkeling in het Middellandse Zeegebied. Zo simpel is het.”