In al die jaren wijst alles op kwade opzet in de Russische sport

Russisch dopingschandaal Rusland is voor vier jaar geschorst wegens het dopingschandaal. Het land beloofde beterschap, maar uit nieuwe gegevens blijkt hoe het bedrog werd toegedekt.

De Winterspelen in Sotsji (2014), waar president Poetin op de foto ging met Russische sporters. Foto MIKHAIL KLIMENTYEV/AFP
De Winterspelen in Sotsji (2014), waar president Poetin op de foto ging met Russische sporters.

Foto MIKHAIL KLIMENTYEV/AFP

Op 11 december 2014 krijgt Grigori Rodtsjenkov, de directeur van het Moskouse dopinglaboratorium, een waarschuwing van het Russische ministerie van Sport. Medewerkers van de wereldantidopingorganisatie Wada hebben een visum aangevraagd voor de Russische Federatie, zo meldt het ministerie. Rodtsjenkov hoeft niet te raden naar het doel van de dopingjagers: de Wada-onderzoekers hebben het gemunt op zijn instituut.

Acht dagen eerder, op 3 december 2014, heeft de Duitse tv-zender ARD een spectaculaire documentaire uitgezonden. In de film Geheimsache Doping. Wie Russland seine Sieger macht onthult onderzoeksjournalist Hajo Seppelt grootschalig gebruik van de verboden stimulerende middelen in de Russische atletiek.

Uit een vertrouwelijk rapport, dat door Wada vorige maand online is gezet, wordt duidelijk hoe dat bedrog werd toegedekt.

Op het moment van de ARD-onthulling heeft Rodtsjenkov al een brief gekregen van Wada-bestuurder Olivier Rabin, met de aankondiging dat Wada een inspectiebezoek wil brengen. Rodtsjenkov, zo schrijft Rabin, moet alle urinemonsters van Russische sporters in de vriezer onder „streng toezicht” houden.

„Ik wist dat Wada waarschijnlijk opgeslagen urinemonsters in beslag zou nemen”, zou Rodtsjenkov later onder ede vertellen. „Als ze opnieuw zouden worden getest dan zou in vele monsters verboden stimulerende middelen worden gevonden.”

In theorie worden de Russische sporters streng gevolgd door de Russische antidopingorganisatie Rusada. Ze moeten geregeld urine afgeven. De twee verzegelde flesjes (een ‘A’-staal en een ‘B’-staal) worden door Rusada geanonimiseerd opgestuurd naar Rodtsjenkovs laboratorium in Moskou. Daar wordt het A-staal getest, het B-staal wordt ongeopend opgeslagen in de vriezer. Als een A-staal positief test op doping, moet Rodtsjenkov dat melden in ADAMS, het wereldwijde volgsysteem van Wada. In theorie weet Rodtsjenkov niet welke atleten schuil gaan achter de nummers op de verzegelde flesjes.

Quarantaine

Dat is de theorie. De Russische praktijk is een hele andere. Onder leiding van minister van Sport Vitali Moetko worden de sporters op grote schaal voorzien van verboden middelen. Om te voorkomen dat de sporters in het staatsdopingprogramma tegen de lamp lopen, moet Rodtsjenkov positieve tests melden aan plaatsvervangend minister van Sport Joeri Nagornych. Als Nagornych antwoordt met de opdracht ‘quarantaine’, maakt Rodtsjenkov melding van een positieve test.

Als Nagornych antwoordt met de melding ‘redden’, dan voert Rodtsjenkov valse gegevens in het ADAMS-systeem in en in het interne computersysteem van het Moskouse laboratorium: LIMS (Laboratory Information Management System). De dopingtest is dan ‘negatief’ en de sporter gaat vrijuit. Maar het bewijs van dopinggebruik is daarmee niet vernietigd. Volgens de Wada-regels moeten alle urinemonsters, zowel het A- als het B-staal, tenminste negentig dagen worden bewaard in de vriezers van het Moskouse lab. Rodtsjenkov, kortom, zit op een tikkende tijdbom.

Op 13 en 14 december 2014 worden duizenden oude monsters uit de vriezers van het lab vernietigd. Plaatsvervangend minister Nagornych is erbij als de flesjes in twee grote containers worden gedumpt en afgevoerd. Maar meer recente monsters, kunnen niet zomaar worden weggegooid – die moeten volgens de richtlijnen worden bewaard. Rodtsjenkov weet dat 21 hiervan positief zullen testen op doping.

Geheime dienst FSB

Het is de FSB die uitkomst biedt. In de aanloop van de Winterspelen in Sotsji (februari 2014) heeft de Russische geheime dienst ontdekt hoe je de verzegelde flesjes van de Zwitserse firma Beringer ongezien kunt openen. Aan de vooravond van het inspectiebezoek van Wada worden 21 dopingmonsters door de FSB opengewurmd. Daarna vervangen Rodtsjenkov en zijn collega’s de ‘besmette’ monsters door ‘schone’ urine.

Medewerkers van het Moskouse lab chatten daarover in het interne computersysteem, LIMS. Op 15 december schrijft Jevgeni Koedrjavtsev aan Oleg Migatsjov: „Oleg, weet je zeker dat dit alles is? Staat dit los van de 21 verwisselde monsters, of is dit alles wat moest worden verwijderd?”

Het is een smoking gun, zullen Wada-onderzoekers later opmerken.

Maar het digitale bewijsstuk is met de grootste moeite door computerexperts gereconstrueerd. Ergens rond de jaarwisseling van 2018-2019 heeft iemand namelijk het belastende LIMS-bericht verwijderd, staat in het vertrouwelijke Wada-rapport.

Terwijl Rusland beterschap beloofde in het dopingdossier, ging het opruimen van cruciaal bewijsmateriaal gewoon door.

Het is de directe aanleiding van het unanieme Wada-besluit op 10 december 2019 om Rusada opnieuw te schorsen – dit maal voor een periode van vier jaar. Vijf jaar na het uitbreken van het dopingschandaal is de Russische sport terug bij af.

Een standbeeld van Lenin voor het Luzhniki Stadion in Moskou. Foto Yuri KADOBNOV/AFP

Eind 2014 zijn er nog weinigen die dit kunnen voorzien. Op 17 december 2014 bezoekt het Wada-team het Moskouse lab. De inspecteurs merken op dat het laboratorium slechts drieduizend monsters heeft opgeslagen, terwijl de vriezers een capaciteit hebben voor acht- tot tienduizend monsters. Rodtsjenkov doet daar luchtig over: ter voorbereiding op het bezoek heeft hij „wat opgeruimd”.

De positieve dopingmonsters zijn vernietigd. Maar andere bewijzen bevinden zich nog altijd op de harde schijven van het computersysteem van het Moskouse laboratorium. De computergestuurde testapparatuur genereert ruwe data die automatisch worden opgeslagen in LIMS. Elke test levert bovendien een pdf-file op met een overzicht van het testresultaat.

Niet dat Wada dat kan controleren: de organisatie heeft geen toegang tot LIMS.

Toch escaleert het schandaal in hoog tempo. In november 2015 publiceert Wada een vernietigend rapport over de dopingpraktijken in de Russische atletiek, gebaseerd op gesprekken met getuigen en documenten van klokkenluiders. Volgens Wada is sprake van wijdverspreid dopinggebruik, toegedekt door Rusada en het Moskouse laboratorium. Russische atleten zijn zelfs afgeperst om positieve tests achterover te drukken. Spil in het web is Rodtsjenkov, stelt Wada.

Rodtsjenkov vlucht naar de VS

Rodtsjenkov wordt ontslagen. Een cruciale fout, blijkt achteraf: de Moskouse directeur vreest voor zijn leven en neemt de eerste vlucht naar de VS. In mei 2016 publiceert The New York Times uit de verklaringen die Rodtsjenkov in het bijzijn van advocaten heeft afgelegd. Hij vertelt daarin in detail hoe Rusland de Spelen in Sotsji heeft gestolen. Elke nacht werden de urinemonsters van Russische sporters afgevoerd via een klein gat in de muur van het dopinglab. Nadat de FSB de verzegelde flesjes had geopend, verving Rodtsjenkov de ‘vervuilde’ monsters door ‘schone’ urine. Hij heeft nachtenlang flesjes staan uitspoelen. De recordoogst van 33 Russische medailles is gebaseerd op bedrog.

In juli 2016 constateert een onderzoekscommissie onder leiding van de Canadese jurist Richard McLaren dat de Russische overheid een grootschalig dopingprogramma heeft gerund. Van 2012 tot 2015 zijn tenminste 643 positieve dopingtests weggemoffeld, stelt McLaren. Waarschijnlijk slechts het topje van de ijsberg. „Vanwege het feit dat de commissie geen toegang had tot alle gegevens en het LIMS-systeem, is dit slechts een minimum.”

Evengoed zijn de gevolgen zwaar. Het IOC besluit Russische sporters alleen onder neutrale vlag mogen meedoen aan de Winterspelen van Pyeongchang in 2018.

Maar hoe groot het schandaal ook is, de internationale sportwereld kan niet zonder grootmacht Rusland. Na Pyeongchang heft het IOC Ruslands schorsing op als Wada besluit om Rusada in ere te herstellen. Wada stelt twee voorwaarden. Rusland moet de conclusies van het McLaren-rapport accepteren en Wada wil toegang tot LIMS in het Moskouse laboratorium; Wada weet dat in het computersysteem sporen te vinden zijn van honderden dopingzondaars.

Sinds 2017 beschikt Wada over een éigen kopie van LIMS, aangeleverd door een klokkenluider. In de database heeft Wada aanwijzingen gevonden dat er bij 298 atleten is gemanipuleerd – wat kan wijzen op dopinggebruik. Maar de werelddopingorganisatie kan geen disciplinaire maatregelen treffen op grond van data van een klokkenluider – daar is meer onderzoek voor nodig.

Strafrechtelijk onderzoek

Rusland is bepaald niet van plan schoon schip te maken. In 2016 is de Russische Justitie begonnen aan een strafrechtelijk onderzoek tegen Rodtsjenkov en twee collega’s uit het laboratorium. De drie zouden dopingresultaten hebben vervalst om sporters te kunnen afpersen. In de Russische media wordt Rodtsjenkov afgeschilderd als de kwade genius van het schandaal. Op 21 juli 2016 heeft de Russische Justitie de computersystemen van het Moskouse lab in beslag genomen. In de vier dagen die volgden, zo zullen de Wada-experts later vaststellen, wordt een „gigantische hoeveelheid data” verwijderd van twaalf verschillende computers en de harde schijf van LIMS. De Russische Justitie is niet bezig met opsporing, maar met de vernietiging van bewijs.

President Poetin (midden) poseert op 24 februari 2014 met een aantal Russische sporters tijdens de Winterspelen van Sotsji. Foto Mikhail Klimentyev/Sputnik AFP

Daar blijft het niet bij. Op 17 december arriveert een Wada-team in Moskou om de database van LIMS te kopiëren, maar de onderzoekers krijgen geen toegang tot het laboratorium – hun computerapparatuur zou niet zijn ‘gecertificeerd’. Pas bij een tweede poging op 17 januari 2019, kunnen de Wada-onderzoekers alle gegevens van LIMS kopiëren.

In de periode tussen 17 december en 17 januari, zo hebben forensische experts kunnen vaststellen, wordt er op grote schaal geknoeid met het systeem. Tienduizenden files worden verwijderd. Daaronder ook honderden gegevensbestanden van dopingtesten en honderden pdf’s van testresultaten. Om te verhullen wanneer de data zijn gewist, zet systeembeheerder Jevgeni Motsjalov verschillende malen de datum van het systeem tijdelijk terug naar 2015 – toen Rodtsjenkov nog directeur was. Zo moet het lijken of hij het is, die heeft zitten knoeien.

Als de Wada-experts het Russische ministerie van Sport confronteren met hun eerste bevindingen, spelen de Russen mooi weer. De afwijkingen zouden het gevolg zijn van fouten van systeembeheerder Motsjalov, bezweren de Russen. Bovendien zou Rodtsjenkov zo hebben zitten prutsen in het systeem dat de data niet meer kloppen. De Russen komen zelfs met een nieuwe dataset – maar ook die blijkt onvolledig.

Wada heeft veel tijd en moeite gestoken in het dubbelchecken van de informatie. Kostbaar forensisch onderzoek toont echter onmiskenbaar aan dat met de data is gemanipuleerd, en niet toevallig. Honderdtien van de gewiste bestanden en honderdtwintig pdf’s hebben betrekking op de 298 Russische sporters.

Er is meer dat wijst op kwade opzet. In januari 2019 heeft iemand ingegrepen in de chatberichten op LIMS van Rodtsjenkov en zijn collega’s. Via forensisch onderzoek kunnen de berichten in hun oorspronkelijke staat worden hersteld. Sommige berichten blijken te zijn gewist. Andere zijn onherkenbaar veranderd.

„Ik stel voor dat we Koedrjavtsev inlichten over onze fraude met de monsters”, schrijft labaratoriummedewerker Soboleveski aan Rodtsjenkov. „We moeten hem open en eerlijk vertellen dat we de indruk wekken van positieve monsters, en dat de atleten en trainers ons bonussen betalen.”

Volgens de Russen is het hard bewijs van Rodtsjenkovs schuld. Maar het bericht, stelt het technische rapport van Wada, is nep.

Moskou ontkent. Rusada gaat in beroep tegen de schorsing. Het Russische Openbaar Ministerie heeft laten weten dat onderzoek heeft aangetoond dat Rodtsjenkov LIMS heeft gemanipuleerd vanaf zijn schuiladres in de VS.

Wada is op grond van de data uit Moskou disciplinaire procedures begonnen tegen 47 Russische atleten. De vraag is of het daarbij blijft.