Reportage

25 kilometer Stadsarchief verkast naar nieuwe ‘techwijk’ in Noord

Stadsarchief Amsterdam Het Stadsarchief in het bekende gebouw De Bazel aan de Vijzelstraat had dringend uitbreiding nodig. Dat kwam er: in de vorm van een gloednieuw depot in Noord. Een ‘slim’ gebouw dat de kostbare documenten (al dan niet met eeuwenoude zandkorrels) beschermt tegen temperatuurschommelingen en grotere gevaren.

Foto Alphons Nieuwenhuis/Gemeente Amsterdam

De robuuste werven en scheepsdokken van Amsterdam-Noord zijn nog volop in werking. Ten westen van de NDSM-werf is het hier rauw en industrieel gebied. Toch zijn tal van straten vernoemd naar het digitale tijdperk, een heuse ‘techwijk’: Back-upstraat, Scannerstraat, Disketteweg, Analoogstraat en Internetstraat.

Dit stratenplan maakt onderdeel uit van de nieuwe woonwijk Haven-Stad, die de gemeente in 2017 presenteerde en waarvan nu al de eerste woningen zijn opgeleverd. En hier, op de hoek van de Internetstraat en Tt. Vasumweg, is sinds 21 november het nieuwe depot gevestigd van het Stadsarchief Amsterdam, Depot Amsterdam Noord. Op 6 september 2018 sloeg Touria Meliana, wethouder Kunst en Cultuur, de eerste paal; vorige maand opende burgemeester Femke Halsema het archief.

Foto Alphons Nieuwenhuis

„Acht jaar geleden werd duidelijk dat het Stadsarchief, gevestigd in het welbekende gebouw De Bazel aan de Vijzelstraat, fysieke uitbreiding nodig had”, zegt Emmy Ferbeek, kunsthistoricus en hoofd van afdeling Archief- en Collectiebeheer. „Dagelijks groeit het archief aan met gemeentestukken, met het Politiearchief en de archieven van verenigingen, De Bijenkorf, Heineken. We beheren het allemaal, van kerkboeken en de toenmalige instantie Publieke Werken tot nu.”

25 kilometer papieren archief

Uit onder meer de kelder van De Bazel is 25 kilometer papieren archief verhuisd naar het nieuwe depot, vertelt Ferbeek. „Nu beschikken we over 45 kilometer aan archiefplanken in Noord. Ik word er blij van dat die Amsterdamse archieven strak in het gelid op de planken staan. Dat geeft mij een historische sensatie. En dit materiaal vormt ook de basis van tentoonstellingen in De Bazel.”

Foto Stadsarchief Amsterdam

Het nieuwe archiefgebouw staat er niet alleen; iets verderop, aan de Back-upstraat, heeft het Amsterdam Museum recent zijn Collectiecentrum geopend, ontworpen door Wim Quist. Dat is een drie-dimensionaal archief, het Depot Amsterdam Noord is uitsluitend een papieren archief, dus tweedimensionaal. Voor Ferbeek zijn archieven reuze spannend, zowel in het nieuwe depot als in gebouw De Bazel waar ze overwegend werkzaam is. Zo schuilen in oude stadsdocumenten bijvoorbeeld nog zandkorrels, eroverheen gestrooid om de inkt te doen drogen: „Je kunt zelfs achterhalen waar die zandkorrels vandaan komen.”

Het nieuwe depot van het Stadsarchief op de hoek van de Internetstraat en Tt. Vasumweg in Amsterdam-Noord is optimaal beveiligd en dankzij de vele zonnepanelen zeer duurzaam.

Foto Alphons Nieuwenhuis/Gemeente Amsterdam

Het Delftse architectenbureau Cepezed heeft in opdracht van BAM Bouw en Techniek deze gloednieuwe, geheel klimaatneutrale archiefbewaarplaats ontworpen. De oppervlakte beslaat zo’n drieduizend vierkante meter. Aan de buitenzijde zien we een donkergrijs, glanzend bouwwerk met in het rood het stadswapen van Amsterdam met de drie Andreaskruisen. Rondom op de gevel en op het dak zijn zonnepanelen aangebracht waardoor het bouwwerk duurzaam is, conform de eis van de gemeente. „Nul op de teller”, aldus Ferbeek.

Optimaal beveiligd

Op een slimme manier speelt het gebouw mee met de seizoenen: de temperatuurbeheersing varieert tussen 13 en 18 graden; ’s zomers iets warmer, ’s winters kouder. De drie grootste gevaren voor een archief zijn inbraak, brand en vocht. Welnu, hekwerken en camera’s beveiligen het depot optimaal. Dat er brand uitbreekt is, gezien het brandwerende materiaal, vrijwel onmogelijk. En dankzij de klimaatbeheersing is de dreiging van vocht nihil. De binnenruimte is stralend en strak met grijze vloeren, witte betonnen wanden en stalen archiefstellingen. Aan de binnenzijde zijn de gekruiste trekstangen goed te zien. Door dit alles heeft het depot een wat rauwe industriële uitstraling die goed past bij de omgeving van scheepswerven met hun kranen. De centrale gang geeft toegang tot de twee ‘zijbeuken’ waar zich de stellingen bevinden. Het gebouw is twaalf meter hoog en telt vier verdiepingen.

Hallucinerende visuele ervaring

Met het oog op de moderne, efficiënte opslag heeft het archief nieuwe dozen laten ontwikkelen, de zogenoemde ‘Amsterdamse dozen’, voorzien van stadswapen en barcode. Dankzij die code zijn vindplaats en inhoud met elkaar verbonden. Het efficiënt ingerichte depot telt slechts twee of drie personeelsleden. Het is een bijna hallucinerende visuele ervaring door de smalle gangen langs die eindeloze rijen stellingen met de tienduizenden archiefdozen te lopen.

Twee keer per dag rijdt een vrachtbusje met stukken op en neer naar De Bazel

Inpandig bevindt zich een truckdock, waar twee keer per dag, in de ochtend en de vroege middag, het witte vrachtbusje van het Stadsarchief binnenrijdt om archiefstukken naar de Studiezaal in De Bazel te brengen en weer op te halen. „Veel gebruikers dachten opeens dat ze hier naar Noord moeten om de archieven te raadplegen”, aldus Frank Driessen, afdeling Communicatie van het Stadsarchief, „maar via online aanvraagformulieren kan iedereen het gewenste archief binnen een dag al inzien in De Bazel. Dat blijft ook de plek voor tentoonstellingen, studie en publieke ontvangst.”

Inschrijving vondeling met briefje, ca. 1800.

Foto Aalmoezeniersweeshuis/Stadsarchief

Vanuit het nieuwe depot wordt verder de digitalisering georganiseerd van bestaande stukken, onder meer alle notariële akten van de stad. Die worden naar gespecialiseerde bedrijven vervoerd.

Foto Stadsarchief Amsterdam

„In Depot Noord bewaren we overwegend archieven van na 1811”, laat Ferbeek weten, terwijl we door de archiefgangen lopen. „In dat jaar uit de napoleontische tijd werd iedereen in Nederland opgeroepen zich met een achternaam te registeren in het bevolkingsregister. Na 1850 werd papier niet alleen uit lompen ofwel oud papier vervaardigd, maar ook uit hout. Dan krijg je van dat wat knisperende en kwetsbare, houthoudende papier. Dat moet op een lage temperatuur bewaard worden, anders vergaat het sneller.”

Foto Stadsarchief Amsterdam

Al worden steeds meer archieven digitaal bewaard en opgeslagen, bijvoorbeeld alle gemeentelijke documenten, dit walhalla van het papieren archief blijft gelukkig voor altijd gevestigd in deze wijk aan de noordoever van het IJ – waar havenindustrie en het techtijdperk zo mooi samenkomen.