Analyse

Wordt Trump herkozen – en blijft het Westen dan nog overeind?

Geopolitiek Hoe zal de strijd tussen de grote machtsblokken in de wereld zich verder ontvouwen? Is een ‘geopolitiek’-bestuur in Brussel haalbaar? En wat betekent de heruitvinding van het Verenigd Koninkrijk onder leiding van Boris Johnson? Dé geopolitieke vragen van 2020.

Trump en Poetin tijdens de G20 in Osaka vorige zomer. Trump heeft in snel tempo de VS op afstand gezet van Europa en de nabijheid gezocht tot populistische leiders en autocratische regimes.
Trump en Poetin tijdens de G20 in Osaka vorige zomer. Trump heeft in snel tempo de VS op afstand gezet van Europa en de nabijheid gezocht tot populistische leiders en autocratische regimes. Foto Kevin Lamarque/Reuters

Wie het nieuwe jaar net uit de verpakking heeft gehaald en vooruitblikt, ziet in eerste instantie hetzelfde als wie over zijn schouder kijkt: heel veel Trump. En daar is niets aan te doen.

Er was de afgelopen jaren zo veel Trump – elke dag een nieuwe Twitterrel – dat je de rest nauwelijks nog kon zien. Verwacht niet dat de Trumpfixatie in 2020 zal afnemen. Het wordt eerder erger. Op de politieke kalender staat om te beginnen een impeachment in de Senaat. En dan is ook nog dinsdag 3 november met vette viltstift omcirkeld: de dag van de presidentsverkiezingen. Trump wordt niet afgezet, dat hebben de Republikeinse senatoren al beloofd. Maar zal hij ook een tweede termijn in de wacht slepen?

Het is een kwestie die niet alleen Amerikanen in de greep zal krijgen. In Nederland trekken de Amerikaanse verkiezingen doorgaans veel aandacht. Indirect zijn de verkiezingen weliswaar van invloed op Nederland, maar de horserace is vooral onweerstaanbaar politiek entertainment. Ik weet nu al dat ik een deel van de tijd die ik in 2020 zal vermorsen aan vermakelijke ‘Americana’ eigenlijk zou moeten besteden aan het bestuderen van Rusland, China of Europa. De ‘Amerikaanse eeuw’ is immers voorbij, we leven sinds een paar jaar in een multipolaire wereld.

Belangrijke vraag in het verkiezingsjaar is of het Westen bijeen blijft. Trump heeft de VS op afstand gezet van Europa, de rol van spelleider in het internationale overleg afgelegd en de nabijheid gezocht tot populistische leiders en autocratische regimes. Hij behandelde bondgenoten als concurrenten en heeft met zijn ruwe stijl kwaad bloed gezet.

Europese diplomaten zochten de afgelopen drie jaar troost bij de gedachte dat Europees-Amerikaanse vriendschap wel één termijn Trump zou kunnen doorstaan. Wat in een oorlog en 75 jaar vrede is samengegroeid, trek je niet in vier jaar omver. Na één termijn-Trump, zeiden fervente atlantici, kun je oude banden nog herstellen. Na acht jaar Trump is er geen weg meer terug, luidt de redenering. Dan is er te veel porselein gesneuveld en zijn de VS een ander land geworden. Europa staat er dan definitief alleen voor.

Een meedenkende vriend zou veel schelen

Het zou inderdaad veel schelen, bij voorbeeld op het gebied van klimaat, als in het Witte Huis weer eens een meedenkende vriend zou wonen. En voor het onderlinge vertrouwen in de NAVO zou het ook goed zijn. Maar het is niet realistisch om te verwachten dat de dagen dat Europa de bescherming van zijn belangen goeddeels in handen kon laten van de VS, terugkeren – wie de verkiezingen ook wint. Elke Amerikaanse president zal meer Europese zelfstandigheid eisen.

De VS en Europa moeten, in harmonie of niet, in elk geval positie kiezen in de concurrentie tussen de grootmachten. De Russische president Poetin, al twintig jaar aan de macht en nog niet van plan met pensioen te gaan, claimt sinds 2014 (Krim, Oekraïne) met verve een rol op het wereldtoneel. Het huidige Rusland is geen dreiging van Sovjet-formaat, maar het blijft een kernmacht met een president die gehoord wil worden. De Chinese leider Xi Jinping heeft eerst thuis systematisch een machtsbasis opgebouwd en komt nu in de hele wereld op voor het Chinese belang. Hij blijft in principe tot 2023 en als-ie wil nog wat langer.

Het is niet realistisch te verwachten dat de dagen dat Europa zijn bescherming in handen kon laten van de VS, terugkeren

De VS hebben in die nieuwe wereld hun positie al ingenomen, schrijven twee van Trumps voormalige staatssecretarissen in de januari-editie van vakblad Foreign Affairs. Het Amerikaanse buitenlandsbeleid is dan ook helemaal niet zo chaotisch als altijd wordt beweerd, stellen ze. De VS passen zich slechts aan aan een wereld die gekenmerkt wordt door strijd tussen grote mogendheden. Met andere woorden: onder Trump voltrekt zich een koerswijziging die de VS hoe dan ook hadden moeten maken.

De VS zijn er, aldus Elbridge Colby en Wess Mitchell, tegenwoordig uitdrukkelijk op uit om een voorsprong te behouden op de concurrentie. Vandaar dat er andere type wapens aangeschaft worden en handelsconflicten niet meer uit de weg worden gegaan. Het ligt dus voor de hand dat er meer controverses zullen opduiken, zoals over de rol van het Chinese technologiebedrijf Huawei en over de aanleg van pijpleidingen die Russisch gas naar Europa transporteren. Ook al begint het jaar met een eerste handelsovereenkomst tussen de VS en China.

Europa heeft de gure wind gevoeld en in elk geval een Europese Commissie in het zadel geholpen die de EU een geopolitieke smoel wil geven. Dit jaar moet de net aangetreden Commissie-voorzitter Ursula von der Leyen laten zien of een ‘geopolitiek’-bestuur in Brussel haalbaar is.

Lees ook: De geschiedenis gaat Macrons richting op

Kán Europa wel eensgezind en assertief optreden? Zo wil Macron, onder voorwaarden, graag toenadering tot Rusland. Maar veel lidstaten zijn daar huiverig voor. In Nederland, waar dit jaar het MH17-proces begint, ligt die verhouding extra gevoelig.

In de tweede helft van het jaar neemt de grootste lidstaat, Duitsland, het roulerend EU-voorzitterschap op zich. Kanselier Merkel, laten we er even van uitgaan dat ze ondanks het rumoer bij coalitiepartner SPD de Kerst haalt, wil dan proberen een Europees China-beleid af te spreken. Want ook Europa staat voor de vraag hoeveel handel met China haalbaar is en hoeveel afhankelijkheid van China acceptabel is. In september komt de kwestie aan de orde tijdens een EU-China-top in Leipzig.

Een Amerikaans en een Chinees kamp in de VN?

In een wereld waarin hevige concurrentie de norm is, heeft multilateraal overleg het in principe moeilijk. De VN, epicentrum van het mondiale overlegmodel dat na WOII werd ingericht, worden dit jaar 75. De verjaardag zal in elk geval goed zijn voor veel zwaarwichtige tafelredes over het nut van overleg. Of de organisatie ook een nieuwe impuls kan krijgen is zeer de vraag. De VN zijn een afspiegeling van de machtsverhoudingen in de wereld – dus is ook daar het antagonisme tussen de grootmachten dagelijkse kost. VN-chef Guterres vraagt zich dan ook af of de grote krachtmeting tussen China en VS zal leiden tot twee kampen in de VN die elkaar blokkeren.

Trump en de Chinese president Xi Jinping in Trumps resort Mar-a-Lago. De VS zijn er volgens

twee voormalige staatssecretarissen van Trump tegenwoordig nadrukkelijk op uit om een voorsprong te houden op de (Chinese) concurrentie.

Foto Alex Brandon/AP

Een belangrijke indicator voor de wrijvingswarmte tussen de blokken wordt de toekomst van het laatste resterende grote ontwapeningsverdrag. New START begrenst het aantal nucleaire systemen dat de VS en Rusland mogen hebben. Het verdrag verloopt in februari 2021. Rusland wil verlengen. Trump stelt aanvullende eisen aan Rusland en wil dat ook China, dat veel minder kernwapens heeft, onder een nieuw verdrag zal vallen. Experts zien het somber in.

In 2020 komt nog meer politiek spektakel uit westelijke richting. Naast de mogelijke herverkiezing van Donald Trump is er de heruitvinding van het Verenigd Koninkrijk onder leiding van Boris Johnson. De koers van de nieuwe premier is duidelijk – tot 31 januari. Hij heeft een mandaat voor de Brexit en een uittredingsakkoord met de Europese Unie dat op die dag zijn beslag moet krijgen.

Johnson is gis genoeg om na elke ontmoeting met Trump te voelen of zijn portefeuille er nog wel zit

Vervolgens wil hij binnen elf maanden een handelsovereenkomst met de EU uitonderhandelen. Experts zeggen dat dat gezien de tijdsdruk slechts een bescheiden akkoord kan worden en dat dus veel onderwerpen op de lange baan geschoven moeten worden.

Tegelijk moet Johnson met de VS in gesprek over een bilateraal handelsverdrag. Ook voor het VK is het daarom nog belangrijker dan normaal wie er in het Witte Huis zit. Trump heeft Johnson bij herhaling een fantastisch akkoord in het vooruitzicht gesteld, maar Johnson is gis genoeg om na elke ontmoeting te voelen of zijn portefeuille er nog wel zit.

Lees ook: Trump bedrijft de diplomatie van het kasboek

Alsof onderhandelen over de toekomstige relatie met je belangrijkste buren nog niet genoeg is, valt Johnson in 2020 nog een belangrijke internationale taak ten deel. Komend jaar moet het Klimaatakkoord van Parijs eindelijk handen en voeten krijgen – het akkoord moet op 1 januari 2021 van kracht worden. Dat betekent dat er veel besluiten moeten vallen tijdens de jaarlijkse VN-klimaattop die dit jaar in Glasgow plaatsheeft.

Het succes van zo’n top hangt in hoge mate af van het diplomatieke vernuft van het gastland. De Britse diplomatie heeft een goede reputatie, maar de gecombineerde druk van een nieuwe plek verwerven in de wereld én het klimaat redden is aanzienlijk. Tegelijk is het voor Johnson een kans om te laten zien waar het nieuwe VK in de wereldorde wil staan, opperde de Financial Times. In 2020 wordt mogelijk duidelijk of de Brexiteer-droom van een welvarend, zelfstandig ‘global Britain’ haalbaar is, of niet meer zal blijven dan een slogan die goed bekt.

Woensdag is een nieuw jaar aangebroken, maar de wereld is helaas dezelfde gebleven. Behalve de concurrentie tussen de grootmachten is ook de hele voorraad internationale brandhaarden mee overgekomen naar 2020. De Noord-Koreaanse dictator Kim Jong-un lanceerde al zijn eerste verbale aanval: hij acht zich niet meer gehouden aan een moratorium op kernproeven. Trump twitterde op zijn beurt al een dreigement aan Iran, nadat het conflict tussen de VS en Iran in Irak rond de jaarwisseling was geëscaleerd.

In de eerste uren van het nieuwe jaar bleek echter ook dat een van de hoopvol stemmende ontwikkelingen van 2019 eveneens beklijft. De tweede helft van vorig jaar stonden in het teken van volksoproer en straatprotest, in uiteenlopende landen en om verschillende redenen. In Hongkong ging men op 1 januari gewoon verder waar men was gebleven.

Redacteur geopolitiek Michel Kerres schrijft tweewekelijks een column over de kantelende wereldorde. Dit artikel is in de plaats van zijn column deze week.