Vuurwerkdebat verschuift naar totaalverbod

Incidenten Elke jaarwisseling is het weer raak: brandstichting, geweld tegen hulpverleners, doden door vuurwerk. Kan een totaalverbod helpen?

Medewerkers van de gemeente Amsterdam vegen op Nieuwjaarsdag op het Rembrandtplein de rommel van de viering van de jaarwisseling op.
Medewerkers van de gemeente Amsterdam vegen op Nieuwjaarsdag op het Rembrandtplein de rommel van de viering van de jaarwisseling op. Foto Evert Elzinga/ANP

Even leek de jaarwisseling deze week rustiger verlopen dan in eerdere jaren, grote incidenten leken uitgebleven. Maar toen de volgende ochtend de kruitdampen en mist waren opgetrokken, kwam de ontnuchtering. Wéér meer incidenten, wéér meer geweld tegen hulpverleners, wéér onschuldige doden door vuurwerk.

Lees ook Eenmaal in de lift kon het Arnhemse gezin geen kant meer op

Het heeft de toch al steeds luidere roep om een totaalverbod op consumentenvuurwerk verder versterkt. Woensdag kondigde GroenLinks aan dat het met de Partij voor de Dieren aan zo’n voorstel werkt – hoewel partijleider Jesse Klaver in de Volkskrant nog veel onduidelijk liet over de invulling ervan.

Coalitiepartijen CDA en VVD lieten meteen weten niets in zo’n totaalverbod te zien zolang bestaande regels niet strenger gehandhaafd worden. CDA’er Chris van Dam vreest dat zo’n verbod anders „een papieren tijger” wordt: het legt een nog grotere druk op de politie, die handhaving van de huidige regels al amper aan kan. De politie is al overwerkt, zeker rond de jaarwisseling – in een stad als Rotterdam waren bijna duizend agenten op de been. Van Dam wil een „fundamentele bezinning” op de viering van de jaarwisseling.

Een totaalverbod is een politiek verleidelijke strafrechtelijke stok, maar als die niet opgepakt kan worden ondermijnt dat uiteindelijk het gezag van de politie. En hoewel grootschalig consumentenvuurwerk minder afgestoken zal worden, valt het te betwijfelen of mensen die nu illegaal vuurwerk afsteken zich erdoor laten weerhouden.

Opblazen van prullenbakken

Want de harde knallen die voor de meeste overlast en schade zorgen, zíjn al verboden. Geweld tegen hulpverleners ís al strafbaar. Brandstichting, het slopen van bushokjes, het opblazen van prullenbakken: het mág al niet.

En toch gebeurt het, elke jaarwisseling weer, alle goedbedoelde oproepen van politici en politie om het rustig te houden ten spijt. In Den Haag alleen al waren 608 brandjes, op tal van andere plaatsen werden auto's en schuren in de fik gestoken en werden agenten belaagd. De vraag is dan ook of een strafrechtelijk verbod op vuurwerk dé oplossing is voor een breder maatschappelijk probleem van vervagende normen. Op meerdere plaatsen werden afgelopen week burgers mishandeld die jongeren aanspreken op het afsteken van vuurwerk.

Toch schuift het debat langzaam op richting een totaalverbod van vuurwerk. Bij de start van dit kabinet, ruim twee jaar geleden, was nog niets afgesproken over vuurwerk. In 2018 stemde de coalitie in met gemeentelijke vuurwerkverboden. Vorig jaar kwamen de vier partijen een verbod op grote rollen knalvuurwerk overeen. De Tweede Kamer steunde daarna nog een door CDA en VVD voorgestelde uitbreiding van het verbod met zware vuurpijlen. Voor deze jaarwisseling zei minister Ferdinand Grapperhaus (Justitie, CDA) al verdere aanscherping te overwegen als het weer uit de hand zou lopen.

Lees ook dit opiniestuk van VVD-lid Aylin Bilic: VVD, toon liberale moed en verbied dat vuurwerk

De discussie in de Tweede Kamer speelt zich maar deels af langs klassieke links-rechts-lijnen – zie de ruimte tussen GroenLinks en VVD-CDA . Maar waar linkse partijen voor een vuurwerkverbod kunnen pleiten uit oogpunt van de bescherming van milieu en omgeving, gebruiken rechtse partijen de openbare orde als argument voor strengere regels. Zo zei PVV’er Lilian Helder in oktober tijdens een Kamerdebat persoonlijk vóór een verbod te zijn, hoewel haar fractie „nog niet zover is”. Ze hekelde de politiek die door „vast te houden aan het begrip ‘traditie’ geen stap verder komt”.

Eerst Zwarte Piet, nu vuurwerk?

Het is wellicht verleidelijk de discussie over zo’n verbod te duiden als een cultuurstrijd rond ‘afgepakte’ tradities – eerst Zwarte Piet, nu vuurwerk, straks vlees? Deels gebeurt dat: zie de boeren die Oudjaar vierden met trekkers met omgekeerde Nederlandse vlaggen (hun protestvlag), carbid en vuurwerk. Toch lijkt de discussie vooralsnog amper langs die lijnen te verlopen en wordt het geweld breed afgekeurd. De maatschappelijke tolerantie voor duizenden brandjes, vernielingen en arrestaties is klein.

En her en der verandert de traditie al, wordt de verveling bestreden met gemeenschapszin. Neem het Gelderse dorpje Brakel, waar brandstichtingen en geweld tegen agenten de laatste jaren normaal leken met Oudjaar. In De Gelderlander zei een dorpsbewoner: „De sensatie van het autobanden en pallets ‘stoken’ is een traditie. Er was niets te doen in het dorp. Je moet hier toch wat tijdens de jaarwisseling?” Dit jaar organiseerden jongeren zélf een dorpsfeest, met georganiseerde vuurwerkshow. Het bleef rustig op straat.