Wat heeft Bolsonaro na 12 maanden beleidsmatig voor elkaar gekregen?

Brazilië Jair Bolsonaro is nu een jaar de hoogste baas in Brazilië. De president staat vooral bekend om zijn harde rechtse retoriek, maar wat heeft hij na 12 maanden beleidsmatig voor elkaar gekregen?

Jair Bolsonaro geflankeerd door zijn vrouw Michelle (links) en de vicepresident, tijdens de inauguratie op 1 januari 2019.
Jair Bolsonaro geflankeerd door zijn vrouw Michelle (links) en de vicepresident, tijdens de inauguratie op 1 januari 2019. Foto Evaristo Sa / AFP)

„Je hebt een vreselijk gezicht als een homo”, riep de Braziliaanse president Jair Bolsonaro laatst tegen een journalist die hem kritisch bevroeg over het corruptieonderzoek naar zijn zoon Flavio Bolsonaro. Het Braziliaanse Openbaar Ministerie verdenkt Flavio, senator in het Braziliaanse Hogerhuis, ervan zo’n 500.000 euro te hebben witgewassen via ‘spookmedewerkers’.

Jair Bolsonaro’s aanhangers gierden het uit, de homobeweging was woedend en critici veroordeelden de uitlating. Dat Bolsonaro (voor de zoveelste keer) homoseksuelen aanviel, de pers schoffeerde en corruptie binnen zijn eigen familie bagatelliseerde, zegt veel over hoe hij zich het eerste jaar als president profileerde. Namelijk als een autoritaire en ultraconservatieve leider die zijn critici de mond snoert. Hij legde de focus op zijn religieus-rechtse ideologische strijd en de ‘nieuwe politiek’ die hij in het grootste land van Latijns-Amerika probeert door te voeren. Hij wilde afrekenen met links en de erfenis van zijn voorgangers.

Hoe deed Bolsonaro het dit eerste jaar als president? Wat is terecht gekomen van zijn verkiezingsbeloftes?

Belofte 1: Economisch herstel

Veel Brazilianen hebben Bolsonaro niet om zijn ideologische agenda gekozen, maar in de hoop dat hij de economie weer op de rails zal krijgen. Zelfs Brazilianen die traditiegetrouw links stemden kozen om die reden voor de oud-legerkapitein die al jaren parlementslid was zonder noemenswaardig succes.

„We hebben een strenge, nare oom nodig, niet meer de zachte vaderfiguur die ex-president Lula da Silva voor ons was”, zei Rosy Souza in een eerder interview vlak voordat ze haar stem uitbracht op Bolsonaro. Souza, schoonmaakster uit een volkswijk in Rio was jarenlang een trouwe aanhanger van de PT van Lula da Silva. Maar zoals veel Brazilianen was ook zij teleurgesteld in het door corruptieschandalen geplaagde links dat niet in staat bleek de economische crisis, de hoge werkloosheid en stijgende criminaliteit van de afgelopen jaren aan te pakken.

Lees ook: De nieuwe Braziliaanse president predikt al dertig jaar geweld

Met een ‘tegenstem’ op Bolsonaro hoopten ze dat er radicaal iets zou veranderen. Maar de Brazilianen bespeuren weinig economische verbetering. De werkloosheid is nog steeds rond de 12 procent en uit een onderzoek van het Braziliaanse bureau voor Statistiek (IBGE) blijkt dat armoede in Brazilië zelfs groeide. 14 van de 200 miljoen Brazilianen leven in extreme armoede en moeten rondkomen van nog geen 2 euro per dag: het hoogste aantal in de afgelopen zeven jaar. „Ik hoopte dat hij meer zou doen”, zegt schoonmaakster Rosy Souza nu. „Mijn twee zonen zitten nog altijd zonder werk. Alles wordt steeds duurder. Mijn vertrouwen in Bolsonaro is verminderd.”

Die teleurstelling wordt gedeeld door veel Brazilianen, blijkt uit een peiling van onderzoeksinstituut Ibope. Zo’n 38 procent van de Brazilianen vindt Bolsonaro ‘slecht’ of ‘vreselijk’. Van zijn eigen aanhangers is 29 procent tevreden over zijn prestaties dit eerste jaar. Volgens de onderzoekers geven de ondervraagden aan dat Bolsonaro te weinig aanpakt, ze keuren zijn manier van regeren af en verwerpen zijn agressieve manier van communiceren zonder op inhoud in te gaan.

Maar er waren ook successen. Bolsonaro behaalde een historische mijlpaal door het peperdure pensioensysteem te hervormen. Tot nu toe was het voor Brazilianen mogelijk al rond hun 50ste met pensioen te gaan, nu is de leeftijd opgeschroefd naar boven de 60. Voorheen ging 45 procent van het staatsbudget in Brazilië op aan pensioenen. De verwachting is dat door de pensioenhervormingen in tien jaar tijd rond de 800 miljard real (175 miljard euro) bespaard kan worden.

Belofte 2: Zero tolerance

Aan zijn belofte de criminaliteit via een hard zero tolerance-beleid aan te pakken, heeft Bolsonaro voortvarend invulling gegeven. In december kreeg hij er op het nippertje een wet door die het mogelijk maakt criminelen zwaarder te straffen en die politie en justitie meer ruimte geeft om bewijsmateriaal te verzamelen.

Uit onderzoek van de Geweldsmonitor, een barometer van een aantal media en universiteiten, blijkt het aantal moorden in de eerste maanden van 2019 met 24 procent afgenomen. Opvallend is dat het aantal doden door de omstreden Braziliaanse militaire politie juist verder is toegenomen. In Rio de Janeiro werden er de eerste acht maanden al ruim twaalfhonderd mensen gedood door de politie, een vijfde meer dan een jaar ervoor.

Eerder betoogde Bolsonaro al dat volgens hem een ‘goede politieagent een agent is die schiet’. Die visie past ook in het straatje van de Bolsonaro-gezinde rechtse gouverneur van Rio, Wilson Witzel. Hij looft prijzen uit aan agenten die drugsdealers uit de weg ruimen en geeft sluipschutters ‘carte blanche’ om drugsdealers door het hoofd te schieten „omdat het terroristen zijn”.

De belofte van Bolsonaro om de wapenwet te versoepelen, zodat Brazilianen makkelijker een wapen kunnen afschaffen om zich te verdedigen tegen criminelen kreeg hij niet door het Congres, maar het blijft zijn prioriteit.

Belofte 3: Corruptie hard aanpakken

De belofte om de diepgewortelde corruptie te bestrijden bleef achter bij de resultaten. Bolsonaro werd in plaats daarvan geconfronteerd met corruptie in zijn naaste kring: binnen zijn eigen familie, zijn kabinet en de Sociaal-Liberale Partij. Daarbij wordt Bolsonaro zelf al tijden achtervolgd door mogelijke persoonlijke banden die hij zou hebben met leden van de beruchte paramilitaire milities die verantwoordelijk worden gehouden voor de moord op Marielle Franco, een zwart raadslid dat in 2018 werd doodgeschoten. In november besloot Bolsonaro uit de partij te stappen en schoon schip te maken. Hij richtte de Alliantie voor Brazilië op, een anticommunistische en rechtse partij gestoeld op christelijke waarden.