Opinie

Een intens beleefde minuut is goud waard

Floor Rusman

Op 1 januari 2010 stond ik tussen de flatgebouwen te kijken naar een rokende prullenbak die even daarvoor met brandend vuurwerk was volgestopt. Daarna dansten we binnen op nogal vreemde Hongaarse muziek. Deze avond voelt als een vingerknip geleden. Hoe anders is dat als ik tien jaar verder terugga in de tijd, naar de millenniumwisseling, toen de nerveuze overbuurvrouw bekende voor de zekerheid een enorme voorraad bonen te hebben ingeslagen. Dit was het hoogtepunt van de avond (ik woonde nog bij mijn ouders).

Waarom ging het afgelopen decennium zo veel sneller dan het vorige?

Het gevoel dat de tijd steeds sneller gaat kennen we van andere dingen, denk aan feestjes en vakanties. Maar daarvan komen er altijd weer nieuwe, terwijl het leven na dit exemplaar niet herhaald wordt. Een vreemd idee.

Toch zijn er, ook later in het leven, momenten dat de tijd ineens vertraagt. Als je verliefd wordt bijvoorbeeld lijkt het ongelooflijk dat je de ander zo kort geleden nog niet kende. In zijn roman Compassie beschrijft Stephan Enter verliefdheid als een gevoel dat „de tijd verdicht” omdat er zo veel in gebeurt. Misschien, denkt de hoofdpersoon, „komt dat omdat je bij verliefdheid voortdurend emotioneel betrokken en alert bent. Al je zintuigen staan open voor impressies en impulsen […].”

Hetzelfde werkt het als iemand van wie je houdt doodgaat. De eerste 24 uur na de onheilstijding voelen als een tijdperk op zich, of zelfs als een landschap: er zijn gebergtes waarop het hard waait en holtes waarin je even veilig bent. Na een dag voelt het alsof je een lange reis hebt gemaakt waarvan je je elke etappe kunt herinneren.

In een oud New Yorker-artikel over neurowetenschapper David Eagleman las ik een mogelijke verklaring. Als kind viel Eagleman in slow-motion van een dak – althans, zo voelde het. In levensbedreigende situaties lijkt de tijd te vertragen, zegt hij. Dit komt doordat de amygdala, het deel van de hersenen dat emoties en herinneringen huisvest, dan „in de overdrive” gaat: er wordt simpelweg meer gedetailleerd vastgelegd. Dat geldt in het algemeen voor onbekende situaties, aldus Eagleman. Andersom noteren je hersenen minder naarmate de wereld bekender wordt – vandaar dat de tijd in de loop van je leven steeds sneller lijkt te gaan.

A.F.Th. van der Heijden heeft hier iets op bedacht. In Vallende ouders betoogt het hoofdpersonage Albert tegen zijn vriend Thjum dat de tijd uitrekbaar is. „Luister, Thjum… ik hoef jou niet voor te rekenen hoe snel een minuut verstrijkt. Toch is zo’n minuut goud waard, als je hem tijdens het verstrijken maar voldoende ‘in de breedte’ weet te rekken.” Luisteren naar een strijkkwintet van Mozart kan bijvoorbeeld leiden tot een heleboel gelijktijdige herinneringen en associaties, en zo „een onvoorstelbaar rijke minuut” opleveren, zegt Albert.

Bij Enter, Eagleman en Van der Heijden vertraagt de tijd door het hebben van meer intense of nieuwe ervaringen. Wie gevoelsmatig langer wil leven, moet dus door minder gedachteloos te handelen nieuwe indrukken creëren en vastleggen.

Juist dat vinden wij nu moeilijk. Wie zijn halve dag besteedt aan Netflix en sociale media, leeft niet in de breedte. Integendeel, zo iemand zoeft door een tunnel, hij spoelt de tijd door naar het moment dat hij weer volledig bij bewustzijn is.

Dat is het gekke aan deze tijd: we zijn gezonder en breiden ons leven dus uit in de lengte, maar met ons digitale vluchtgedrag perken we het in de breedte in.

Floor Rusman is redacteur van NRC

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.