De Radetzky-mars is opgeschoond

Nieuwjaarsconcert Wie goed luisterde, kon het horen: de Radetzky-mars van Strauss had dit jaar een iets minder militair karakter.

Wiener Philharmoniker.
Wiener Philharmoniker. Foto FLORIAN WIESER/EPA

Jarenlang speelde de Wiener Philharmoniker op 1 januari, als uitsmijter van het Nieuwjaarsconcert, de Radetzky-mars van Johann Strauss. Iedereen die vertrouwd is met het ritueel, weet wat er dan gebeurt: sinds het eerste Nieuwjaarsconcert in 1946, in de Gouden Zaal van de Musikverein, nodigt de dirigent het publiek uit om mee te klappen met de militaristische marsmuziek.

Maar wat weinigen wisten: ze klapten mee met een bewerking van de Radetzky-mars van Johann Strauss. En die bewerking was geschreven door een overtuigd nazi, Leopold Weninger. Elk jaar wordt het orkest er wel op aangesproken. Daarom besloot het dit jaar een eigen, nieuwe bewerking op te voeren. Wat de 2.000 bezoekers in de Musikverein en miljoenen tv-kijkers over de hele wereld woensdagochtend zagen, was een versie gedirigeerd door de Let Andris Nelsons met minder slagwerk en bombast.

Johann Strauss senior schreef de Radetzky-mars in 1848, ter ere van de triomfantelijke terugkeer van de Habsburgse veldmaarschalk Joseph Radetzky von Radetz en zijn troepen, na de slag bij Custoza. Strauss hoorde de soldaten het populaire lied Ein alter Tanz aus Wien zingen. Op die melodie baseerde hij zijn mars. Veel mensen kennen de Radetzky-mars overigens niet alleen als muziekstuk – dat in Oostenrijk zelfs als reclamejingle wordt gebruikt – maar ook als titel van de roman waarmee Joseph Roth in 1932 de laatste jaren van het Habsburgse Rijk beschreef.

De nazi’s gebruikten vaak klassieke muziek, mits die niet door Joden was geschreven, voor propaganda. Leopold Weninger voorzag Strauss’ Radetzky-mars van extra slagwerk en blaaspartijen, om de troepen te motiveren. Maar dat deed hij niet voor nazi-troepen. Nog niet. Weningers bewerking dateert van 1914 – uit de Eerste Wereldoorlog dus. Troonopvolger Frans Ferdinand was in Sarajevo vermoord, het Habsburgse en het Duitse leger trokken samen ten strijde tegen Servië. Velen dachten dat ze die oorlog zouden winnen. Het liep anders. Na vier jaar was het Habsburgse leger verslagen en stortte het keizerrijk in. Pas jaren later werd Weninger lid van de NSDAP.

Luister hier naar de uitvoering van de opgeschoonde versie op 1 januari 2020:

En beluister hier de oude versie, uitgevoerd op 1 januari 2016, onder leiding van de in 2019 overleden Mariss Jansons: