Valeria Gontareva is door de FT genomineerd als ‘invloedrijkste vrouw van 2019’. „Maar ik stem Thunberg.”

Foto Manuel Vazquez

Interview

‘Niet alleen ik, alle Oekraïense hervormers lopen gevaar’

Valeria Gontareva De ex-centrale bankier van Oekraïne vond steeds de machtigste oligarch van het land tegenover zich. ‘Waarom zou ik Kolomoisky niet verdenken?’

Voor iemand die moet vrezen voor haar leven is de oud-chef van de Oekraïense Nationale Bank opvallend opgewekt. Valeria Gontareva heeft er een jaar vol rampspoed op zitten. Maar ze straalt als ze met haar verbrijzelde rechtervoet een Londens café binnen komt hinkepoten. Om haar voet zit een zwarte brace.

De 55-jarige, platinablonde oud-bankier is zichtbaar gelukkig dat ze van haar artsen niet meer in de rolstoel hoeft. Daarin belandde ze afgelopen september na een mysterieus auto-ongeluk in het centrum van Londen. Bovendien heeft ze net gehoord dat lezers van The Financial Times haar hebben genomineerd voor de titel van ‘invloedrijkste vrouw van 2019’. „Ja, dat is wel ongelofelijk”, zegt ze lachend. „Maar mijn stem is voor Greta Thunberg. Ik vecht met oligarchen, zij vecht voor de planeet.”

De plaats van het interview is een kerst-verlicht café met tientallen soorten taartjes op de kaart. Om de hoek staat het gebouw van de prestigieuze London School of Economics, waaraan Gontareva als fellow verbonden is. Daar stelde ze in de kreupele maanden van haar revalidatie haar ervaringen als bankhervormer op schrift. Enthousiast vertelt ze over haar boek, dat in 2020 verschijnt. „Het zijn mijn aanbevelingen voor transitielanden als Oekraïne die hun bankensysteem willen hervormen. Zoals Tunesië, waar ik regelmatig ben. Mijn belangrijkste advies aan centrale bankier van Tunesië was: wees moedig! Ja inderdaad, hij schrok wel toen hij hoorde wat er met mij is gebeurd.”

Gontareva doelt op de ernstige bedreigingen die zij al jaren krijgt. Een aaneenschakeling van beproevingen die in augustus culmineerde in een aanrijding door een auto in hartje Londen. In september, terwijl ze in het ziekenhuis lag bij te komen van de opgelopen verwondingen, brandde haar huis nabij Kiev af door een molotov-cocktail. Vlak daarop brandde de auto van haar schoondochter uit, die dezelfde naam draagt als zij. De keren dat ze de afgelopen jaren als centraal bankier direct en indirect bedreigd werd, zijn niet meer te tellen. In een verklaring stelde de National Bank dat Gontareva het doelwit leek te zijn van „psychologische en psychische druk om bepaalde doelen te bereiken”.

Waarom denkt u dat die aanrijding misschien een aanslag was?

„Laat ik voorop stellen: ik heb nu geen bewijs dát het een aanslag was, misschien was het bittere pech. Het was klaarlichte dag in Knightsbridge (een Londense wijk, red.), de bestuurder is na de aanrijding gestopt, het was geen Oekraïner of Rus. De politie heeft zijn verklaring. Maar toch, getuigen hebben tegen de politie verklaard dat de bestuurder mij zág, voor hij mij aanreed. Toen mijn huis in Kiev kort daarna in brand werd gestoken, is de Britse politie een onderzoek begonnen. Ik bel ze iedere week, maar wacht nog steeds op informatie.”

In 2014 werd de voormalig topvrouw bij [de Oekraïense tak van] ING aangesteld door toenmalig president Porosjenko om de door corruptie en belangenverstrengeling geplaagde bankensector in haar land op te schonen. Het Internationaal Monetair Fonds (IMF) had bankhervorming tot voorwaarde gemaakt voor een miljardenlening aan het geteisterde Oekraïne.

Gontareva nam geen halve maatregelen. Ze voerde ingrijpende financiële hervormingen door en sloot 87 banken – „witwasmachines, zombiebanken en oligarchenbanken” zoals zij zelf typeerde. Oligarchen die haar pad kruisten, sprak zij bestraffend toe: „Jullie zijn zo blij jezelf in Forbes te zien. Maar jullie zitten in de schulden bij al jullie banken. Hou nu maar op te doen alsof dat jullie geld is”, citeerde The Financial Times haar. Haar daadkracht bracht haar op ramkoers met de machtige Cyprotische-Oekraïense zakenman Ihor Kolomoisky.

Indrukwekkende vijand

Kolomoisky – Benja voor intimi – is een indrukwekkende vijand. Achter zijn uiterlijk van gezellige grootvader gaat een geslepen zakenman schuil, met de reputatie keihard en grof gebekt te zijn. Eentje met een privéleger, meerdere paspoorten en belangen in de staal- olie- en media-industrie, en met bezit in tal van landen waaronder de VS. De man bovendien die volop de campagne steunde van Oekraïnes huidige president, Volodymyr Zelensky.

Het klapstuk van Kolomoiskys imperium was Privatbank, met 22 miljoen klanten de grootste bank van Oekraïne. Zijn imperium beheert hij vanaf verschillende locaties in Zwitserland, Oekraïne en Israël.

Als centrale bankier heeft u Kolomoisky tientallen keren ontmoet. Hoe zou u hem karakteriseren?

„De eerste keer was op een zaterdag in 2014. Mij werd gevraagd van de bank naar het regeringsgebouw [in Kiev] te komen en werd daar voorgesteld aan Kolomoisky. Het eerste wat hij zei was: ‘Valeria, u loopt zo alleen over straat. Wist u dat het tienduizend dollar kost om iemand om te leggen in Oekraïne?’ Ik vroeg hem wat het kostte om iemand te vermoorden die bewaakt wordt - ik loog dat ik bewaking had. ‘Dan kost het honderdduizend dollar’, antwoordde hij. Ik antwoordde: en als ik zulke goede bewaking heb als u? ‘Dan kost het een miljoen’. Voilà, dat is Kolomoisky.”

Gontareva liet zich door deze dialoog niet afschrikken. Eind 2016 ontnam ze Kolomoisky zijn dierbaarste bezit. Privatbank, zo bleek uit onthullingen, had een gat van maar liefst 5,5 miljard euro op de balans. „Als een stofzuiger”, schreef het Britse banktijdschrift bne IntelliNews indertijd, had de bank de spaarcenten van Oekraïners opgezogen en die „doorgestuurd naar obscure firma’s, waarvan vele in bezit waren van betrokken partijen of onbekende buitenlandse entiteiten”.

Kolomoisky deed zijn uiterste best om Privatbank in handen te houden. Hij begon rechtszaken, procedeerde wegens een asset-freeze tot aan het Hooggerechtshof in Londen en bedreigde Gontareva en haar collega’s. Ook wordt hij ervan verdacht toenmalig openbaar aanklager Joeri Loetsenko – dezelfde die met Rudy Giuliani onder een hoedje speelde in de Oekraïne-affaire rond de Amerikaanse president Trump – onder druk te hebben gezet om vervolging te voorkomen.

Lees ook Rudy Giuliani en het ‘Wilde Oosten’

De nationalisering van Privatbank werd een gigantisch schandaal met internationale consequenties. Wat gebeurde er achter de schermen?

„De staat hield Privatbank met 4,5 miljard euro overeind. Joeri Loetsenko [voormalig hoofdaanklager] moest zorg dragen voor de juridische stappen. Maar Kolomoisky zette Loetsenko met chantage onder druk om de nationalisering tegen te houden en om een internationale audit van Privatbank te blokkeren.”

Uiteindelijk verloor Kolomoisky de strijd. Kort daarna werd bij de Nationale Bank een doodskist bezorgd: een pop in gevangenispak met Gontareva’s naam en foto. Het was, na jaren van haatcampagnes en bedreigingen, de druppel. Ze vertrok in 2017 met verlof. „Kun je het voorstellen?! Elf maanden heb ik toen niet gewerkt, en denk maar niet dat ik salaris ontving. [Toenmalig IMF-baas] Christine Lagarde belde me en zei: Valeria, de slavernij is al lang geleden afgeschaft, hoor! Ze bood me nog een baan aan bij het IMF”.

Waarom weet u zo zeker dat Kolomoisky achter alle bedreigingen zit?

„ Kolomoisky is de enige die mij al vijf jaar lang direct en indirect bedreigt. Waarom zou ik hem dan níet verdenken? En niet alleen ik, álle hervormers in Oekraïne worden bedreigd. Door mensen als Kolomoisky die ons het zwijgen willen opleggen, fysiek, juridisch of door onze reputaties te beschadigen. Waarom denk je dat FT mij nomineert als vrouw van het jaar? Iedereen weet hoe moeizaam het Oekraïense hervormingsproces de laatste jaren is geweest.”

Vanwege het conflict vertrok Kolomoisky in 2017 naar Wenen en daarna naar Israël. Dit jaar werd hem ook daar de grond te heet onder de voeten toen bleek dat de FBI onderzoek naar hem deed wegens financiële malversaties. Toen dit voorjaar Volodymyr Zelensky –een politiek outsider die vóór zijn presidentschap een carrière had als steracteur op Kolomoisky’s invloedrijke tv-zender – de verkiezingen won, keerde de oligarch spoorslags terug naar Kiev – om zijn bank op te eisen. Lees ook De oligarch achter Oekraïnes presidentDe terugkeer sterkt critici in de overtuiging dat de oligarch nog steeds het oor heeft van Zelensky.

Lees ook De oligarch achter de president

Griezelige parodie

Kolomoisky ontkent alle aantijgingen. Na Gontareva’s auto-ongeluk verklaarde hij publiekelijk haar „een vliegtuig, geen auto” te hebben beloofd. Maar in oktober bracht Zelensky’s voormalige tv-studio Kvartal 95 een liedje uit met een zangkoor waarin de brandstichting en Gontareva’s strijd met Kolomoisky op griezelige wijze werd gepariodieerd: ‘Een huis ging op in vlammen/ een vrouw huilde in Londen/Het huis brandde in Horenitsjy/en Valeria denkt aan Valeritsj [het patroniem van Kolomoisky, red.].

Gontareva maakt zich geen illusies. „Sinds hij terug is in Oekraïne zijn de bedreigingen tegen mij toegenomen. Hij bedreigt mij openlijk in zijn interviews. Als Zelensky echt werk gaat maken van zijn hervormingsplannen, dan zullen ook hij en zijn gezin bedreigd worden.”