Kletskassa, verthuizen en afpakjesdag - Dit zijn de leukste nieuwe woorden van 2019

Jaartaal 2019 2019 was het jaar waarin bouwprotesten aanzwollen tot gigantische toeterstoeten en we leerden wat afpakjesdag inhield bij de Belastingdienst. Hierover praten kon bij de kletskassa.

Illustratie Kamagurka
  • Afpakjesdag

    ‘Leuker kunnen we het niet maken, wel makkelijker’, was lang de slogan van de Belastingdienst, maar het team dat verdachten onderzocht in de zogenoemde toeslagenfraude – een neologisme uit 2011 – bewees het tegendeel. Zij maakten het de betrokkenen juist zo moeilijk mogelijk en probeerden tegelijk hun eigen werk leuker te maken door ongepaste woordspelingen. Zo lezen we in een weekverslag: „Op vijf december was het ‘afpakjesdag’” – met een knipoog naar pakjesavond. Dit afpakken gebeurde onder meer door het „Duo pek en veren”. Het toeslagenschandaal (eveneens een nieuw woord) heeft de Belastingdienst enorme imagoschade toegebracht.

  • Bezorgschaamte

    Sinds het succes van vliegschaamte – een woord dat we vorig jaar uit het Zweeds leenden – zijn samenstellingen met -schaamte populair. Ze geven uiting aan een gevoel van onbehagen over het gebruik van diensten of goederen waar we weliswaar genoegen aan beleven, maar die te belastend zijn voor het milieu. De Dikke Van Dale vermeldt inmiddels samenstellingen als aircoschaamte, barbecueschaamte, doucheschaamte, sproeischaamte en vleesschaamte. Bezorgschaamte, ook wel transportschaamte genoemd, volgt bij sommigen na bestellingen bij een webshop. Denk aan kleding bestellen in drie maten en er dan twee terugsturen.

  • Boomer

    Babyboomer werd in het Nederlands lang gebruikt voor de circa 2,4 miljoen kinderen die werden geboren tijdens de geboortegolf in de jaren 1946-1955. Inmiddels is de eindgrens opgerekt tot 1964 en heeft de verkorting boomer onder jongeren een negatieve bijklank gekregen: zij gebruiken die voor iemand van gevorderde leeftijd met conservatieve opvattingen. De verzuchting oké boomer maakte in 2019 opgang om dergelijke fossielen (ook een jongerenwoord) de mond te snoeren: in de VS, Nieuw Zeeland en vervolgens wereldwijd. Dit tot grote irritatie van veel boomers, die zich helemaal niet herkennen in het karikaturale beeld dat er van hen wordt geschetst. Boomer is verkozen tot Van Dale Woord van het Jaar 2019.

  • Bouwprotest

    Illustratie Kamagurka

    Tot nu kwam je het woord bouwprotest sporadisch tegen in de betekenis: protest tegen een bepaald bouwproject. Maar in 2019 veranderde dit in ‘protest van bouwbedrijven tegen overheidsmaatregelen die het voltooien van bouwprojecten onmogelijk maken’. De bouwers kwamen samen op het Malieveld in Den Haag, waar het dit jaar toch al drukker was dan ooit. Artsen, boeren, leraren, scholieren, studenten, wetenschappers, verpleegkundigen – volgens het CBS zijn Nederlanders bovengemiddeld gelukkig, maar de vele Malievelders wekten een heel andere indruk. Wat de bouwers vooral dwarszat waren de strenge regels met betrekking tot PFAS. Tot voor kort had vrijwel niemand van deze afkorting voor ‘poly- en perfluoralkylstoffen’ gehoord. Schoolvoorbeeld van politiek opportunisme: na het bouwprotest bleek de PFAS-norm in een handomdraai naar boven te kunnen worden bijgesteld.

  • K-katoenplukker

    Al zeker sinds de tweede helft van de jaren tachtig krijgen gekleurde voetbalspelers racistische scheldwoorden naar het hoofd geslingerd – samen met zogenoemde oerwoudgeluiden. De meesten hebben zich aangeleerd er niet op te reageren en scheidsrechters grepen zelden of nooit in. Zo ontstond een beschamende traditie die bij het spel leek te horen. Tot Excelsiorspeler Ahmad Mendes Moreira in november geëmotioneerd het veld verliet nadat hij een kwartier lang door supporters van FC Den Bosch was uitgemaakt voor, zoals hij het zelf samenvatte: „k-neger, k-zwarte, k-katoenplukker”. K zal hier een verkorting zijn voor kanker. Scheidsrechter Laurens Gerrets had de moed het spel stil te leggen. Moreira zette iets in beweging: landelijk was de verontwaardiging groot en de KNVB kondigde maatregelen aan.

  • Kletskassa

    Illustratie Kamagurka

    Supermarkt Jumbo in Vlijmen opende in juli een speciale kassa voor mensen die op hun gemak een praatje willen maken met de kassière: de kletskassa. Enkele nieuwskoppen: „Kletskassa bij Jumbo voor eenzame mensen” en „Jumbo opent nog 30 tot 40 kletskassa’s”. Kletskassa is overigens geen vondst van de media, maar van Jumbo zelf. Bij de kassa staat een bordje met daarop de tekst: „Kletskassa. De gezelligste kassa. Voor als u niet zo’n haast heeft.”

  • Klimaatdrammer

    Illustratie Kamagurka

    In januari zette Klaas Dijkhoff, tot voor kort kroonprins van de VVD, in een interview in De Telegraaf zijn coalitiegenoot Rob Jetten (D66) weg als klimaatdrammer. Door voor de camera te poseren met een sweater met als opschrift ‘Klimaatdrammer’ boog Jetten dit om tot een geuzennaam. Geen woord is de afgelopen jaren zoveel nieuwe samenstellingen aangegaan als klimaat. Een Klimaatwoordenlijst op internet, samengesteld door de Nederlandse hoofdredacteur van de Dikke Van Dale, bevatte er aan het begin van dit jaar al ruim tweehonderd. Zonder twijfel zal dit aantal blijven stijgen. Zeer populair in 2019 waren in ieder geval klimaatspijbelen en klimaatspijbelaar.

  • Quantumsuperioriteit

    In september verschenen de eerste berichten dat Google de zogenoemde quantumsuperioriteit zou hebben bereikt. Met een quantumcomputer (een woord dat we kennen sinds 1996) zou dit bedrijf in tweehonderd seconden een taak hebben uitgevoerd waar huidige supercomputers tienduizend jaar over zouden hebben gedaan. Aanvankelijk werd deze digitale sprong voorwaarts tegengesproken, maar inmiddels heeft Google de claim in een publicatie onderbouwd. In de berichtgeving debuteerden de woorden quantumsuperioriteit en quantumsuprematie.

  • Quotumvrouw

    Illustratie Kamagurka

    In 2008 zei Caroline Princen, nadat zij was uitgeroepen tot Vrouwelijke Manager van het jaar, dat zij niets zag in het opleggen van quota om vrouwen in de top van het bedrijfsleven te krijgen. „Het brengt deze ‘quotumvrouwen’ alleen maar in een moeilijke positie binnen hun bedrijven.” Sinds 2019 is dit quotum een feit, omdat Nederland zelfs was gezakt op de ranglijst van man-vrouwgelijkheid. Taalkundig gevolg: een piek in de frequentie van het woord quotumvrouw, dat we vanaf nu vaker zullen horen en lezen. Het is verwant aan excuustruus en alibivrouw – neologismen uit 1978.

  • Roetveegman

    Kort na de scheldpartijen tegen Ahmad Mendes Moreira werd een voetbalduel in Arnhem stilgelegd omdat een toeschouwer naar een donkere speler had geroepen: „Ga weg, roetveegman!” Net als k-katoenplukker is roetveegman een nogal bizar woord, zelfs als eufemistisch scheldwoord.

  • Slaafgemaakte

    Slaafgemaakte als alternatief voor slaaf is niet nieuw: in deze krant is het al sinds 2011 te vinden. Maar dit jaar brak het door. Sinds oktober 2019 is slaafgemaakte – vaak voorafgegaan door tot – te vinden in de Dikke Van Dale, met als omschrijving: „gebruikt als politiek correct alternatief voor slaaf”. Ook in dagbladen wordt het steeds vaker gebruikt – een aanduiding dat politiek correct aan het verschuiven is naar maatschappelijk geaccepteerd. De automatische spellingcorrector van Word herkent slaafgemaakte(n) nog niet, maar dat zal niet lang meer duren.

  • Toetertrouwstoet

    Opvallend in een toetertrouwstoet: de vele dure auto’s. Het gaat om een bruidsstoet waarvan de leden luid toeterend over de openbare weg rijden, waarbij vaak allerlei verkeersregels worden overtreden – alsof je met je getoeter aankondigt dat de wereld even van jou is. Uit een bericht in De Telegraaf: „De politie heeft maandagmorgen in een massale actie meerdere auto’s uit een toetertrouwstoet in beslag genomen. De trouwstoet zou onderweg van Almere naar Rotterdam op de A10 gevaarlijke manoeuvres hebben uitgehaald.” Het trekkerprotest tegen de stikstof(spoed)wet is wel beschouwd als een overtreffende trap van de toetertrouwstoet.

  • UFO-treintje

    Dit gaan we ’s avonds en ’s nachts vaker aan de hemel zien: een UFO-treintje. Het gaat om een lichtgevend lint van satellieten van het bedrijf van Elon Musk. Ze zijn bedoeld om breedbandinternet wereldwijd beter bereikbaar te maken. In mei waren de eerste zestig satellieten tweemaal boven Nederland te zien. Uiteindelijk wil Musk een netwerk van ruim tienduizend satellieten aanleggen, StarLink, op enkele honderden kilometers boven de aarde. Deskundigen waarschuwen dat dit op termijn een kolossale hoeveelheid ruimteafval zal veroorzaken.

  • Verthuizen

    Een van de grote maatschappelijke thema’s van dit moment: de onmogelijkheid voor jongeren om een huis te kopen omdat de prijzen tot perverse hoogten zijn gestegen en de sociale woningbouw enorme vertraging heeft opgelopen. Dit wordt ook wel de woningnoodramp genoemd. Een tijdelijke oplossing voor mensen die al een huis hebben: niet verhuizen maar verthuizen, het huis waar je woont helemaal naar je zin maken, bijvoorbeeld door het opnieuw in te richten. „Typisch zo’n woord dat, afhankelijk van je stemming, hilariteit of walging oproept, maar dat je na enige tijd toch min of meer normaal gaat gebruiken”, observeerde Paulien Cornelisse in de Volkskrant.

  • Vleeswroeging

    Illustratie Kamagurka

    Naast schaamte voor je persoonlijke CO2-afdruk, voelen steeds meer mensen wroeging – zeker ouderen. Voor de generaties na hen laten zij een planeet achter die hard op de ondergang lijkt af te stevenen, terwijl er geen planeet B is – een van de betere slogans van de laatste jaren. Dit kan onder meer lijden tot vleeswroeging: berouw over al het vlees dat je hebt gegeten, terwijl intensieve veeteelt onweerlegbaar leidt tot uitstoot van veel broeikasgassen. Kop boven een artikel in BN/De Stem: „Klem tussen vliegschaamte en vleeswroeging.”

Lees ook: ‘Deep dive’: dit was het ergste jargon van 2019