De redactie van NRC brengt jaarlijks een journalistiek jaarverslag uit, waarin wij verantwoording afleggen over wat wij met uw abonnementsgeld doen.

NRC Journalistiek Jaarverslag 2019

Voorwoord NRC hoofdredactie

Wat bent u zoal door NRC te weten gekomen het afgelopen jaar?
Nou, bijvoorbeeld dat in Irak in 2015 70 burgerdoden vielen bij een bombardement door een Nederlandse F-16 – terwijl het kabinet hierover geen bijzonderheden meldde aan de Tweede Kamer.

Hoe taxichauffeurs op Schiphol ten prooi zijn gevallen aan een systeem van smeergeld en corruptie – en dat meldingen aan politie, Schiphol en de Belastingdienst hier geen einde aan hebben gemaakt.

Dat een lid van de koninklijke familie miljoenen extra ophaalde bij de verkoop van onder andere een Rubens uit haar kunstcollectie doordat het Museum Boijmans meebood. En, door later onderzoek, ook dat de staat meermalen dezelfde paleismeubels overkocht van de koninklijke familie.

Hoe aandeelhouders, politici en economen zich bekeren tot het idee dat het kapitalisme aangepast zal moeten worden om te blijven bestaan.

Dat de Rabobank geen nieuwe clubs in het betaalde voetbal meer aanneemt als klant, uit vrees voor witwaspraktijken.

Maar ook: waarom het zo moeilijk is blijvend af te vallen.

Hoe een box met piepkleine babykleertjes voor te vroeg geboren kinderen door ouders in het hele land wordt doorgegeven.

Het is maar een kleine greep uit de onderzoeksverhalen die NRC dit afgelopen jaar bracht. Chefs van redacties vertellen in het journalistieke jaarverslag 2019, dat hier voor u ligt, de verhalen achter dit NRC-onderzoek.

Het is alweer de zesde editie van het journalistieke jaarverslag van NRC. Mijn voorganger als hoofdredacteur, Peter Vandermeersch, introduceerde het om verantwoording af te leggen aan u, onze abonnee. Een uitstekend initiatief. Dit jaar hebben we de chefs gevraagd terug te kijken op de maatschappelijke gevolgen van onze verhalen.

Wat is de rode draad?

Veel verhalen gaan over het controleren van de macht – een kerntaak van de journalistiek, waar we op de NRC-redactie veel tijd en aandacht aan besteden. Maar ze laten ook iets anders zien. Of het nu sport is, Brexit of babykleertjes, steeds weer blijkt hoe kwetsbaar vertrouwen is in onze complexe wereld.

Nu hoort dat tot op zekere hoogte bij een open samenleving en een globale economie waarin iedereen met elkaar verbonden is. Daarin is per definitie veel ruimte voor eigen initiatief, gelegenheid tot bijzondere samenwerking en kans op creativiteit – kortom: op vernieuwing en verrassing. Maar er is ook per definitie sprake van botsingen van belangen, van kwade wil en onverschilligheid. En als het geen moedwil is, kan door misverstand of onbegrip nog van alles ontsporen – daar heb je die complexiteit weer.

Foto Andreas Terlaak

Op de redactie van NRC zijn we voortdurend bezig deze complexe wereld te ontleden door journalistiek onderzoek. Vaak dicht op het nieuws – bijvoorbeeld wanneer de drugscriminaliteit tot buitensporig geweld leidt, zoals dit jaar herhaaldelijk gebeurde. Maar ook in het gewone dagelijks leven – en ook in de toekomst en het verleden. Dat leidt nu eens tot persoonlijke verhalen over, zeg, de nostalgie die ex-rokers kan overvallen. Maar geregeld ook tot onthullingen die aanzetten tot actie in het hier en nu – bij politici, de overheid, bedrijven, in de maatschappij.

Zo leidden de onthullingen in januari over een kunstcollectie in de koninklijke familie tot de instelling van de commissie-Pechtold, die het kabinet dit najaar aanbeval het nationaal erfgoed beter te beschermen. Onderzoek van Marcel Haenen naar het OM en de politie leidde bij beide instellingen tot ingrijpen door de leiding om interne misstanden te corrigeren. Na het interview in NRC met Henk Otten over zijn tot dan verborgen meningsverschillen met Thierry Baudet splitste uiteindelijk hun partij Forum voor Democratie.

Maar er zijn ook andere bewijzen van maatschappelijke relevantie. Zo reageerden vele lezers met grote persoonlijke betrokkenheid op verhalen, zoals over de reizende box met babykleren of de reportage over ouders met kleine kinderen en slaaptekort.

De voorbeelden die u in dit jaarverslag tegenkomt, tonen ook onze journalistieke werkwijze. Of het nu over uw dieet gaat of de Brexit-saga in het Verenigd Koninkrijk, steeds stellen we ons hetzelfde ten doel: we zoeken met een open houding uit hoe het nu eigenlijk zit. We stoppen niet bij het eerste het beste antwoord. We blijven vragen, bronnen zoeken. We willen verschillende gezichtspunten horen – en aan u doorgeven.

Waarheidsvinding is en blijft de eerste kernwaarde van NRC-journalistiek. En waarheidsvinding betekent niet: de waarheid in pacht hebben. Waarheidsvinding is almaar onderzoek doen, veel twijfelen, je inleven in andere mensen en hun belangen en perspectieven – en altijd weer: kritisch zijn. Niets als vanzelfsprekend beschouwen.

Dat past allemaal bij onze missie: informeren. Niet: stelling nemen. Wij geloven dat goed onderzoek niet alleen mooie en relevante journalistiek oplevert, maar ook bijdraagt tot een veerkrachtige vrije samenleving en liberale democratie. Onze journalistiek schrijft niemand iets voor. Ze is gemaakt voor mensen die op zoek zijn naar veelzijdige, gedegen informatie om zelf hun mening te vormen.

Kortom: voor u.

In 2020 vieren we graag met u dat NRC Handelsblad 50 jaar bestaat. De fusiekrant van de Nieuwe Rotterdamsche Courant en het Algemeen Handelsblad bracht destijds een belangrijke vernieuwing in het Nederlandse medialandschap: de onafhankelijke krant die onderzoek doet naar alles waar de goed geïnformeerde lezer zich graag een mening over vormt.

thomas
lamyae
lucas

Thomas Rueb presenteert NRC Vandaag, Lamyae Aharouay leidt Haagse Zaken en Lucas Brouwers is de vaste stem van Onbehaarde Apen.

Foto’s Merlijn Doomernik

Aan die missie, onze missie, verandert niets: alle goede journalistiek is in wezen onderzoeksjournalistiek. Daar investeert NRC middelen, talent en energie in. Tegelijk is het maar goed dat vernieuwing in het NRC-DNA zit – niet voor niets was NRC in 1995 óók de eerste landelijke krant in Nederland met een website (en ook dat vieren we).

Want wat wel – ingrijpend – verandert, is de manier waarop u onze journalistiek tot u neemt. De zesdaagse papieren krant is lang niet meer de maatstaf. Steeds meer mensen nemen een digitaal abonnement, vaak in combinatie met NRC Weekend op papier.

Onze digitale journalistiek neemt u ook weer op gevarieerde wijze tot u. Op de telefoon leest een verhaal heel anders dan op een desktop. Steeds meer mensen luisteren naar onze podcasts, zoals Haagse Zaken (elke zaterdag), de wetenschapspodcast Onbehaarde Apen (elke woensdag) en NRC Vandaag – elke ochtend één verhaal. Elke week worden deze podcasts intussen tienduizenden keren gedownload, vaak door een jong en nieuw publiek.

Velen van u volgen ons ook via nieuwsbrieven, zoals de wekelijkse Brexit-nieuwsbrief, NRC Klimaat of NRC Slim Leven. Ook die worden door tienduizenden gelezen.

Dit alles maakt ons werk avontuurlijk en vernieuwend. Dat het met al deze veranderingen goed gaat met NRC, komt omdat u vertrouwen in ons stelt en ons volgt als abonnee, in welke vorm dan ook. Daarom is ook dit jaarverslag aan u opgedragen.

René Moerland
hoofdredacteur

Journalistieke prijzen

De Tegel

De Tegel (publieksprijs) werd toegekend aan Olivier van Beemen voor onder meer de productie “Heineken in Afrika: seksueel misbruik, fraude op topniveau en betrokkenheid bij genocide”.


Dutch Podcast Award

De Dutch Podcast Award in de categorie Wetenschap werd toegekend aan NRC Onbehaarde Apen.

De Dutch Podcast Award voor beste host werd toegekend aan Lamyae Aharouay voor de presentatie van NRC Haagse Zaken.


Herman Wekker Prijs

De Herman Wekker Prijs werd toegekend aan Melle Garschagen voor zijn verslaggeving over Brexit.


Citi Journalistic Excellence Award

De Citi Journalistic Excellence Awards werd gewonnen door Merijn Rengers en Carola Houtekamer voor “De doorgeschoten verkooplui van Hollands grootste scheepsbouwer” over Damen Shipyards.


Prinsjesfotoprijs

De Prinsjesfotoprijs voor beste politieke foto werd toegekend aan David van Dam.

Prinsjesfotoprijs-TB-DvD


vleesters

Society for Newsdesign

Dit jaar heeft NRC zilver gewonnen bij de Society for Newsdesign met de Vleesspecial van Wetenschap. Ook zijn er vijf Awards of Excellence uitgereikt.


European Newspaper Awards

Bij de European Newspaper Awards heeft de designafdeling diverse onderscheidingen gekregen.

Verhalen die ertoe doen

De chefs van de redacties vertellen waarom een verhaal of project van hun redacteuren, vormgevers of fotografen journalistieke impact had, of wat één van hun bijlages zo bijzonder maakte.

1 Een plastic box vol piepkleine babykleertjes voor veel te vroeg geboren kindjes reist door heel het land, van gezin naar gezin

Illustratie XF&M

Soms heeft een kleiner, intiemer verhaal minstens zoveel impact als grote onderzoeksverhalen, die leiden tot Kamervragen of, soms, het aftreden van een politicus. In de juli-editie van Het Blad brachten we een groot verhaal over een plastic box vol piepkleine babykleertjes, speciaal voor veel te vroeg geboren kindjes. Die box reist door het land, van gezin naar gezin. Redacteur Peter Zantingh hoorde ervan toen zijn schoonzus te vroeg beviel van een tweeling. Samen met collega Anne-Martijn van der Kaaden volgde hij het spoor van de box langs vijf andere gezinnen met een te vroeg geboren baby.

Hun verhaal raakte een snaar: wie het las, hield het niet droog, en tientallen lezers van NRC reageerden via e-mail,  Twitter en Facebook. Ze wilden nieuwe kleertjes doneren voor in de box of hadden de box zélf nodig omdat er in hun omgeving een baby te vroeg was geboren.

En zo gingen nog meer piepkleine babykleertjes halverwege juli naar een gezin uit Almere; hun dochtertje was tien weken te vroeg geboren. Twee maanden later gaven zij ze weer door aan een gezin in Leiden. Daar is de box nu nog. De initiatiefnemers willen nu twee boxen vullen en werken aan  een website om meer mensen te kunnen helpen.

Patricia Veldhuis,
Chef Weekend
Patricia Veldhuis, chef Weekend

2 En we gaan live: van Trump tot Brexit, van staking tot hitte

President Trump luistert naar de Franse president Macron tijdens de G7-top in La Malbaie in de Canadese provincie Quebec. Een top waarbij Trump te laat arriveerde, belangrijke sessies over onder meer de klimaatveranderingen niet bijwoonde en vervolgens weer vertrok voordat de top afgelopen was.

Foto Jesco Denzel/AFP

Schietpartij in Utrecht, brand in de Notre-Dame, landelijke ov-staking, boerenprotest, enkele spannende Tour-etappes. Het waren afgelopen jaar onder meer deze gebeurtenissen waarbij we onze lezers online via een liveblog op de hoogte hielden. We kiezen voor deze vertelvorm als er veel ontwikkelingen zijn.

Dat kan zijn per minuut zijn, per kwartier, maar er zijn ook grote nieuwsgebeurtenissen die veel langer duren dan een dag of twee. Waarbij maanden, soms zelfs jaren, zo veel gebeurt dat het vermelden waard is, dat we er een aparte vorm voor ontwikkeld hebben: een zogenaamd slowblog.

Al sinds de verkiezing van Donald Trump eind 2016, houden we vrijwel wekelijks het Trumpblog bij met updates die voor volgers van Amerikaanse politiek onmisbaar zijn. Ook werkten we dit jaar samen met de politieke redactie aan het Campagneblog, en volgden we de hittegolf in een Hitteblog.

En misschien wel het belangrijkste in 2019: het Brexitblog, voor de perikelen rond het vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie. Daarin volgen we ook live belangrijke debatten en de uitslag van de zoveelste doorslaggevende stemming.

De hectiek van ‘groot’ nieuws kan zorgen voor stress en publicatiedruk op de redactie. Ook dan proberen we ons als NRC te onderscheiden door de juiste journalistieke keuzes te maken, door berichten zo veel mogelijk te controleren. Liever wachten tot iets bevestigd is, dan mogelijk onjuiste informatie verspreiden. Of het tempo van het blog nou live of slow is.

Jisca Cohen,
Chef Nieuwsdienst
Jisca Cohen, chef Nieuwsdienst

3 De prinses die nationaal erfgoed liet veilen

Een van de werken die de prinses liet veilen is deze kopie van een verloren gegaan werk van Leonardo da Vinci, door een anonieme Italiaanse kunstenaar.

Zonder al te veel ophef wilde een lid van de Nederlandse koninklijke familie in januari 2019 twaalf tekeningen van oude meesters, waaronder een Rubens veilen in New York. Plus dertien kavels met antiek. ‘Property of a princess’, was de enige aanduiding in de veilingcatalogus.

Cultuurredacteur Arjen Ribbens was de eerste die op 3 januari het nieuws daarover bracht. De impact van die primeur was groot. Het was al snel duidelijk dat het om kunst uit de collectie van prinses Christina ging.

De verkoop (opbrengst in totaal 10 miljoen) leidde tot veel ophef. En Kamervragen. D66 vroeg de premier om een appèl te doen op de koninklijke familie de Rubens niet zo maar te veilen. Maar het ging volgens premier Rutte om een privézaak.

Museum Boijmans was geïnteresseerd in de Rubens en bood mee, onder meer met overheidssteun. De Rubens, geveild voor 7,2 miljoen, bleek te duur voor het museum, maar de opbrengst van het topstuk werd door het meebieden met miljoenen opgedreven, bleek uit onderzoek van Ribbens. De prinses, had zich volgens Boijmans-directeur Sjarel Ex „niet bekommerd om het nationaal erfgoed”.

Die kritiek werd breder gedeeld – ook in de politiek. Minister Van Engelshoven van Cultuur stelde daarom in februari een commissie in om te onderzoeken of Nederlands erfgoed voldoende beschermd is, onder leiding van oud-politicus Alexander Pechtold. Zijn commissie bracht in september advies uit, en concludeerde dat Nederland zijn erfgoed beter moet beschermen.

Paul Steenhuis,
Chef Cultuur
Paul Steenhuis, chef Cultuur

4 Geen perfecte familiefoto na de zoveelste gebroken nacht

Shane: „Hoe doe je dat, vragen ze. Koffie en Red Bull, zeg ik, en doorgaan. Je hebt geen keus. De kinderen zijn klein en hebben ons nodig. Daar kan je wel moeilijk over gaan doen maar daar wordt het ook niet gezelliger op.”

Foto Hanne van der Woude

De zoveelste gebroken nacht. Fotografe Hanne van der Woude maakte ’s ochtends vroeg eerlijke, ontroerende familieportretten van gezinnen. Zij bleek niet de enige die eens wat anders wilde dan de perfecte familiefoto’s op sociale media. De fotoserie die we in Het Blad en online publiceerden trok veel lezers en riep veel reacties op. Sinds februari 2019 is het maandelijkse magazine bij de weekendkrant vernieuwd.

Elke maand hebben we ruimte voor een fotoreportage zoals die van Hanne van der Woude. NRC-fotografie is eerlijk, controlerend en onderzoekend. We brachten in Het Blad ook de prachtige reportage van Ilvy Njiokiktjien over weduwnaars (Een moeder moeten missen), de indringende portretten van Merlijn Doomernik van donorkinderen (De kinderen van Karbaat) die opeens vele broers en zussen bleken te hebben en het fotografieproject van Annabel Oosteweeghel over armoede in Nederland.

Natalia Toret,
Chef Fotoredactie
Natalia Toret, chef Fotoredactie

5 Onze verhalen laten zien dat onderzoeksjournalistiek op alle redacties wordt bedreven

Decennia-oude feiten kunnen door onderzoeksjournalistiek een nieuwe actualiteit krijgen. Dat bewezen de journalisten Merijn Rengers (lid van de onderzoeksredactie) en Arjen Ribbens (lid van de cultuurredactie) begin september. Samen deden ze maandenlang onderzoek naar vier verzwegen overheidsaankopen.

Door hun nieuwsgierigheid te volgen ontdekten de twee verslaggevers dat de staat tussen 1982 en 2009 de inventarissen van vier koninklijke paleizen had aangekocht. Opmerkelijke transacties. Het parlement was er nooit over ingelicht. En bovendien lijkt koning Willem-Alexander nog altijd een jaarlijkse onderhoudsvergoeding voor deze meubels te ontvangen, terwijl de zorg sinds de overdracht voor rekening van de overheid komt.

Het onderzoek resulteerde in twee grote artikelen in NRC. Online publiceerde de krant de geciteerde historische documenten en de taxatierapporten van de paleizen (700 pagina’s), als ook de vragen van NRC aan de Rijksvoorlichtingsdienst plus de (goeddeels uitblijvende) antwoorden van deze dienst. Iedere lezer kon zo desgewenst het onderzoek controleren.

In een eerste reactie probeerde minister-president Rutte het nieuws klein te maken. Het ging volgens hem om „spulletjes” en „meubeltjes” en het had te maken met de „complexiteit van de jaren zeventig” en was zodoende „verschrikkelijk ingewikkeld”. Maar toen Kamerleden hem de volgende dag tijdens het wekelijkse vragenuurtje in verlegenheid brachten, kondigde de premier alsnog „onderzoek” aan. Hier toont zich de essentie van goede (onderzoeks)journalistiek: het controleren van de macht, hoe hard die macht aanvankelijk ook ontkent.

Hugo Logtenberg,
Chef Onderzoek
Hugo Logtenberg, chef Onderzoek

6 Hoe video een verhaal tot leven kan brengen

Alleen zijn tijdens de feestdagen, je leven voortzetten na het overlijden van je partner of geen aansluiting vinden met de maatschappij. Tien procent van de Nederlanders, jong én oud, ervaart gevoelens van sterke eenzaamheid. Wat doet dat met je? Kunnen en moeten we mensen beter ondersteunen? In deze video gaan zes mensen van verschillende leeftijden met elkaar in gesprek over hoe het voor hen voelt om eenzaam te zijn.

De grote kracht van video komt hier goed tot haar recht: emotie overbrengen. Waar Ingmar Vriesema met zijn geschreven stuk zorgt voor context, brengt de video het verhaal letterlijk tot leven. Het is een mooi voorbeeld van een productie waarbij tekst en bewegend beeld elkaar versterken en hoe NRC de boodschap nog beter weet over te brengen.

Elze van Driel,
Video
Elze van Driel, Video

7 Als jonge verslaggever legt hij met een radiomicrofoon de horror van dit historische moment vast

Duizenden mensen vluchtten tijdens de genocide in Rwanda de grens over naar buurland Tanzania.

Foto Jeremiah Kamau/Reuters

Dit jaar is het 25 jaar geleden dat zich een van de gruwelijkste gebeurtenissen van de twintigste eeuw voltrok: de genocide in Rwanda. Bijna een miljoen mensen werden vermoord, 10.000 doden per dag, 417 per uur, 7 per minuut – bijna honderd dagen lang.

Als een van de weinige journalisten was Afrikacorrespondent Koert Lindijer ter plekke. In een tweeluik van onze dagelijkse podcast NRC Vandaag maakt Koert ons deelgenoot van die ervaring en brengt daarmee een tragedie van absurde schaal pijnlijk dichtbij.

We horen hoe hij als jonge verslaggever met een radiomicrofoon de horror van dit historische moment vastlegde (bommen slaan in, kogels fluiten, de gruwelijkheden zijn onbevattelijk), terwijl de oudere Koert vanuit de studio in alle rust beschrijft hoe die ervaring niet alleen Rwanda, maar ook hemzelf voor altijd heeft veranderd. Hij schuwt daarbij de ongemakkelijke waarheid niet: „Ik ben gaan begrijpen hoe mensen elkaar kunnen doden, hoe dun het vernislaagje van onze beschaving eigenlijk is.”

Thomas Rueb,
Podcast
Thomas Rueb, Podcast

8 Baudet kun je alleen goed begrijpen als je hem en zijn ideeënwereld serieus neemt, vooral daarop hebben we ingezet

Foto David van Dam

We zullen Henk Otten, zegt Henk Otten, vaker gaan zien. Met deze omineuze woorden begon een interview door de politieke redacteuren Petra de Koning en Philip de Witt Wijnen met de toenmalige nummer twee van Forum voor Democratie.

Het waren chaotische weken in Den Haag. FVD was in maart de grootste partij geworden bij de Provinciale Statenverkiezingen. De coalitie verloor de meerderheid in de Eerste Kamer. Baudets opkomst leidde tot politiek en journalistiek ongemak. Thierry Baudet werd op veel plekken vooral als een politiek curiosum behandeld, maar de vraag waaróm hij buitenparlementaire mores en desinformatie gebruikt, kreeg maar schaarse aandacht.

Baudet kun je alleen goed begrijpen als je hem en zijn ideeënwereld serieus neemt. Er was context nodig. De afgelopen maanden hebben we vooral daarop ingezet. We onderzochten zijn ideologie, zochten zijn achterban op, en probeerden vooral de nieuwe situatie van meer context, en minder theater, te voorzien.

Baudet serieus nemen betekent ook: FVD als volwaardige partij beschouwen. We wilden daarom graag weten wat de nummer twee en het brein van de partij, Henk Otten, te vertellen had. Petra de Koning en Philip de Witt Wijnen zochten hem op in Amsterdam. Uit het interview bleek dat Otten grote moeite had met de rechtse identiteitspolitiek die Baudet voorstaat. En er bleek nog iets anders: Otten zag een veel grotere rol voor zichzelf weggelegd. Het interview legde dus een koersdebat én een organisatorische wanorde bij FVD bloot. Dat leidde tot het gedwongen vertrek van (inmiddels senator) Otten en een scheuring in FVD.

Het was politieke verslaggeving zoals het hoort: journalistieke fascinatie die inspireerde om dieper te graven, betere vragen te stellen.

Guus Valk,
Chef Politiek en Bestuur
Guus Valk, chef Politiek en Bestuur

9 Door de restyling heeft Het Blad meer structuur en ritme gekregen

Het team van Vormgeving heeft afgelopen jaar gewerkt aan de restyling van Het Blad bij NRC. De formule werd aangepakt, we zijn op zoek gegaan naar mooi mat papier én we hebben gekozen voor een kleiner handzamer formaat. Het Blad heeft meer structuur en ritme gekregen. Dat is extra belangrijk omdat het een maandblad is. Uit lezersonderzoeken bleek dat Het Blad voor veel lezers niet herkenbaar genoeg was. Vanaf dit jaar hebben we daarom elke maand een Dubbelinterview, een Groot Verhaal en een Fotoverhaal.

Bij Het Grote Verhaal maken we een visueel statement door het compleet te illustreren. Elk nummer gaan we op zoek naar een illustrator die het best bij een verhaal past. Er kwamen al veel nieuwe en oude talenten voorbij.

Naast deze grote producties besteden we ook aandacht aan mode, reizen, eten en design. Het Blad voelt nu meer als NRC. Er is een mooi nieuw font, de vormgeving is rustiger. We nemen de ruimte voor producties, maar schuwen alleen tekst zeker niet. Het Blad is een mix van woord en vorm geworden. We hopen dat u net zo geniet van het lezen en bekijken als wij doen bij het maken.

Anne-Marije Vendeville,
Art Director
Anne-Marije Vendeville, Art Director

10 Is het kapitalisme nog te repareren?

Foto Merlin Daleman

Het kapitalisme had altijd al een schare critici maar de bijtende commentaren kwamen dit jaar steeds vaker uit onverwachte hoek. Topmanagers van bedrijven die niet alleen hun eigenaren – de aandeelhouders - willen bedienen, maar zich veel meer willen bezighouden met de belangen van andere bij de onderneming betrokken partijen als werknemers en klanten. Machtige investeerders die hen daartoe aanzetten. De rijken van de wereld die zelf zeggen dat vermogensbelasting omhoog moet. Zij voegden zich zo bij de activisten die al langer ageren tegen groeiende inkomensongelijkheid en aantasting van klimaat en leefomgeving door een kapitalistisch systeem dat alleen op groei is gericht. Of tegen machtsconcentratie bij grote tech-ondernemingen.

Het kapitalisme is kapot, zo kon je concluderen. En in ieder geval is de periode van dominantie van de neoliberale filosofie - sinds eind jaren tachtig - voorbij. Maar wat nu? Is het kapitalisme nog te repareren? Naar de oorzaken van de crisis in het kapitalisme en mogelijke oplossingen deed de economieredactie begin van deze zomer samen met tal van collega’s van andere redacties en correspondenten onderzoek. Het leverde een serie van negen afleveringen op, waarvan we merkten dat die de maatschappelijke discussie beïnvloedde en ondersteunde. Niet als een afsluiting, maar als een begin. Want zoals Marike Stellinga in het eerste deel van de serie schreef: “De komende jaren worden politiek, economisch en intellectueel waanzinnig spannend.”

Daan van Lent,
Chef Economie
Daan van Lent, chef Economie

11 We vertellen onze verhalen in de podcast op een andere manier dan we op papier doen

Een illustratie van ruimtesonde New Horizons die op 6,4 miljard km afstand van de aarde de ijsklomp Ultima Thule in de Kuipergordel passeert.

Illustratie NASA/JHUAPL/SWRI

Welkom, wij zijn Onbehaarde Apen. Met die woorden worden wekelijks duizenden luisteraars welkom geheten in een aflevering van onze wetenschapspodcast Onbehaarde Apen.

In deze podcast gaan wetenschapsredacteuren van NRC met elkaar in gesprek over een onderwerp uit de wetenschap – van de val van het Romeinse Rijk tot de nieuwste Nobelprijzen. De toon is nerdy, het niveau toegankelijk, de inhoud scherp. De luisteraar moet tijdens het luisteren het gevoel krijgen dat hij of zij aan tafel zit bij drie slimme vrienden.

Waarom maken we sinds anderhalf jaar een podcast? Audio produceren, kan een schrijvende redactie dat wel?

Ja, dat kunnen we. Wetenschapsredacteuren blijken geboren vertellers. Enthousiast verhalen ze over nieuwe ontdekkingen én geven ze de context om die nieuwe inzichten te duiden.

We vertellen onze verhalen op een andere manier dan we op papier doen. Neem genetische aanleg voor homoseksualiteit. Daar schreven we twee stukken over. Eén over een studie en één over de reacties uit de homogemeenschap.
De podcastaflevering voegde een extra dimensie toe. We bespraken het nut van erfelijkheidsonderzoek en doken in de culture geschiedenis van homoseksualiteit.

Ook niet onbelangrijk: met onze podcasts bereiken we een nieuw publiek. Een publiek dat misschien minder gewend is om kranten te lezen, maar met een even grote interesse als de krantenlezer voor thema’s als kernfusie, Dzjengis Khan of nieuwe manieren om depressie te genezen.

En de krant dan, met die fijne wetenschapsbijlage en iedere dag een nieuwspagina. Die blijft de etalage voor onze mooiste verhalen. Waarin we met verdieping en verwondering over wetenschap schrijven. Net zoals we erover zullen blijven vertellen in Onbehaarde Apen. Nieuwsgierig? Ga naar nrc.nl/onbehaarde-apen

Lucas Brouwers,
Chef Wetenschap
Lucas Brouwers, chef Wetenschap

12 De onthullingen over het OM waren een staaltje journalistiek van de lange adem

Illustratie Sebe Emmelot

Het was een vernietigend oordeel: bij het Openbaar Ministerie ontbrak het aan „ethisch leiderschap”. Een commissie onder leiding van oud-rechter Jan Watse Fokkens kwam in april van 2019 met een stevig rapport over de top van het OM. De publicatie van dit rapport was het voorlopige slot van een interne affaire bij een organisatie waarvan de leiding geacht wordt onkreukbaar te zijn. Dat was ze overduidelijk niet.

Het waren onthullingen van binnenland-redacteur Marcel Haenen die de hele zaak aan het licht brachten. Vanaf 2018 schreef hij diverse artikelen over spanningen in de OM-top, vooral veroorzaakt door een geheime, affectieve relatie van een procureur-generaal met een hoofdofficier van justitie.

Het was een staaltje journalistiek van de lange adem. Haenen volgt al jaren de ontwikkelingen bij politie en justitie. Zijn journalistieke instinct, vasthoudendheid en uitgebreide netwerk betalen zich geregeld uit, zo ook weer in deze zaak.

De binnenland-redactie van NRC probeert met diepgravende én snelle actuele artikelen trends en ontwikkelingen in Nederland te belichten. Over hoe Marokkaanse jongeren in een wijk in Den Haag door de politie worden verstoord en lastiggevallen met allerlei vragen. Over hoe tientallen medewerkers van gemeente, school en politie in Oss bij het ongeluk met de Stint hun zwaarste werkdag ooit beleefden. Over de moordende strijd binnen de Nederlandse drugsmaffia. Over anti-westers salafistisch onderwijs. Over #MeToo op universiteiten. Over het ‘mantelzorgdrama’ – met 107 persoonlijke verhalen van lezers die een naaste verzorgen. En over nog veel meer.

Soms zorgen die verhalen voor ontroering of beroering. Soms hebben ze grote impact. De onthullingen van Marcel Haenen hadden dat laatste zeker, op het Openbaar Ministerie en op de rechtelijke macht. De kritische buitenwacht dwong het naar binnengekeerde OM eens goed naar zichzelf te kijken.

Herman Staal,
Chef Binnenland
Herman Staal, chef Binnenland

13 Wat kunnen en moeten wij zelf doen om de opwarming van de aarde te temperen, ook als het ons pijn doet?

Foto Hollandse Hoogte

Het was al drie jaar na de klimaatakkoorden van Parijs en toch voelde 2018 als het jaar waarin het abstracte probleem van de opwarming van de aarde concreet en persoonlijk werd: wat kunnen en moeten wij zelf doen om die opwarming te temperen, ook als het ons pijn doet? In de discussie daarover werd de speciale Opinie-bijlage ‘Nooit meer vliegen’ geboren die we op 5 januari 2019 publiceerden. ‘Hoe vinden we een balans tussen de lusten en lasten van de luchtvaart?’

Bij onze persoonlijke verantwoordelijkheid voor het klimaat was intussen schaamte gaan horen. Nieuwe woorden als vleesschaamte, doucheschaamte en zelfs meer-dan-twee-kinderenschaamte zouden later dat jaar hun intrede doen (althans in NRC). Maar eind 2018 bedacht een Zweed al flygskam. Deze bijlage was, schreef de redactie, “geboren uit vliegschaamte”. Dat mocht zo zijn, in de bijlage werd niet alleen maar geschaamd maar, zoals het hoort, ook geschermd. Want uit de clash of ideas rijst de waarheid op, luidt het adagium. Twee politici kruisten de degens over de groei van Schiphol; oud-redacteur techniek Warna Oosterbaan speculeerde geïnformeerd over de voors en tegens van elektrisch vliegen; een groep belanghebbenden maakte zich druk over vliegveld Lelystad, Renske de Greef maakte een ‘beslis-diagram’ voor je het vliegtuig neemt; iemand bekende dat vliegen weliswaar zondig is, maar toch een genoegen; de Commentatoren gaven commentaar over vliegen-als-bewuste-keuze; en columniste Rosanne Hertzberger pleitte voor snellere innovatie in de luchtvaart, zelfs als de prijs die we daarvoor betalen ietsjepietsje meer onveiligheid is.

Natuurlijk zette NRC dit onderwerp niet als eerste ‘op de kaart’, maar de waaier aan artikelen en denkbeelden zorgde wel voor een lange stroom nieuwe artikelen en lezersbrieven, die eigenlijk nooit is opgehouden.

Hans Steketee,
Plaatsvervangend chef Opinie
Hans Steketee, plaatsvervangend chef Opinie

14 Wat kost een programma?
Wie bepaalt wat we zien?
En hoe zit het met die schnabbelende presentatoren?

Illustratie Tomas Schats

De publieke omroep is van iedereen en voor iedereen, zegt de publieke omroep altijd zelf. Met documentaires, dramaseries en actualiteitenprogramma’s bereiken de omroepen een heel groot deel van Nederland. Maar ‘van iedereen’ wil niet zeggen dat iedereen alles mag weten van de omroep.

Wat kost een programma? Wie bepaalt wat we zien? Waarom wordt er niet of nauwelijks opgetreden tegen schnabbelende presentatoren? En hoe komt het dat we op YouTube, Facebook of Netflix vrijwel geen video’s van de publieke omroep zien?

Dat zijn de vragen die de mediaredactie van NRC zich stelt. Bijvoorbeeld in een drieluik van onderzoeksjournalist Joep Dohmen (in februari, april en mei). Dohmen schreef over het NPO Fonds dat op een ondoorzichtige manier subsidies verstrekt aan documentairemakers en dramaproducenten (‘Wie subsidie geeft is geheim’). Over de verstrekkende en ongecontroleerde macht van de NPO-top (‘De macht van de netmanager reikt helemaal tot de presentator’). En over NPO-tv-baas Frans Klein en het feit dat hij naliet te melden hoe hij precies financieel betrokken was bij Thaise restaurants in Amsterdam en Almere (‘De brievenbusfirma van tv-baas Frans Klein’).

Het drieluik had impact. Na de NPO-artikelen van Dohmen sprak minister Slob (Media, CU) zich uit voor een beter toezicht op de macht van de netmanagers en werden in de Tweede Kamer vragen gesteld over Kleins Thaise constructie.

Samen met onze lopende verslaggeving over de strijd tussen Hilversum en Den Haag over de omroepbezuinigingen en het onderzoek naar mediatoezichthouder Commissariaat voor de Media wil de mediaredactie van NRC op deze manier blijven onderzoeken of de publieke omroep werkelijk van iedereen is. De omroep is immers ook betaald door iedereen.

Jan Benjamin,
Chef Media
Jan Benjamin, chef Media

15 De Brexit-nieuwsbrief heeft nu zo’n 14.000 abonnees, die de redactie geregeld mailen met tips, eigen ervaringen of anekdotes

Grensplaats Belleek, Noord-Ierland

Foto Merijn Doomernik

Good day! Iedere donderdag praten afwisselend onze correspondent in Londen Melle Garschagen en bureauredacteur en inmiddels ook Brexit-deskundige John Hoogerwaard een groeiende groep lezers bij in de Brexit-nieuwsbrief.

De inkijkjes die ze geven blijken verslavend. De nieuwsbrief is in korte tijd gegroeid naar bijna 14.000 abonnees, die Melle en John geregeld mailen met tips en eigen ervaringen of anekdotes. NRC-lezers zijn net zo gefascineerd door dit historische proces van een krimpende Europese Unie en door de onderhandelingen over de toekomstige relatie met het Verenigd Koninkrijk, als wij op de redactie.

Verhalen over de Brexit behoren tot de best gelezen kopij van NRC. Het helpt dat stukken in de krant herkenbaar zijn met een Brexit-logo, dat weer verwijst naar ons grote Brexit-dossier online (nrc.nl/brexit).

Fotograaf Merlin Daleman bracht de lange aanloop naar de uittreding prachtig in beeld. Een speels hoogtepunt was de Bye Bye Britain-playlist, die ruim 600 suggesties van lezers voor nummers opleverde. Op nummer 1 staat Should I Stay or Should I Go van The Clash.

Marloes de Koning,
Chef Buitenland
Marloes de Koning, chef Buitenland

16 Een visuele presentatie van de effecten van klimaatverandering werd een inspiratie om dit type datajournalistiek vaker in te zetten

Foto’s Merijn Doomernik

Twee datajournalistieke producties hadden dit jaar bijzondere impact. De onthulling over vergevorderde plannen voor een zogeheten Super League wekte veel verontwaardiging. Zo’n nieuwe Europese voetbalcompetitie zou de kloof tussen de allerrijkste clubs en de rest verder vergroten. Om het toch al forse verschil in kaart te brengen, en als aanvulling op de aangeleverde data van het collectief rondom Football Leaks, analyseerden Dylan Metselaar en Erik van Gameren welke bedragen clubs van de UEFA ontvangen voor deelname aan de Champions en Europa League. Daaruit bleek dat de zestien best verdienende clubs in de afgelopen drie jaar samen bijna net zoveel verdienden als de overige 113 clubs die Europees voetbal speelden. Zo onderstreepte deze infographic de zorgen over de Super League.

Een tweede voorbeeld is een online productie die we publiceerden over klimaatverandering. Dat is immers allang niet meer alleen een onderwerp van klimaatwetenschappers, we merken de effecten ervan. Maar hoe precies? Dat wilden we aanschouwelijk maken met een serie digitale infographics die op een vloeiende manier in elkaar overgaan en waarbij tekst ondersteunend is aan de data. Wouter van Loon en Erik van Gameren doken in de cijfers van het KNMI, maakten analyses en destilleerden een visueel verhaal. De presentatie was vernieuwend voor NRC, het verhaal ontvouwt zich als de lezer er op een intuïtieve manier doorheen scrollt. Deze bijzondere vorm werd heel het weekend erg goed gelezen. Een bewijs dat de lezer het waardeerde, en voor ons een aansporing om dit type datajournalistiek vaker in te zetten.

Marien Jonkers,
Chef Studio
Marien Jonkers, chef Studio

17 Door het succes van Grand Hotel Europa kwamen we op het idee om de NRC Boekenclub op te richten

Foto Michele Borzoni

Een van de onverwachte hoogtepunten van het literaire jaar was het succes van de roman Grand Hotel Europa van Ilja Leonard Pfeijffer. Direct bij verschijning belandde het boek in de toptien van de Nederlandse bestsellerlijst, in een week waarin de boekhandels bevolkt worden door kopers van kookboeken en andere kerstcadeautjes.

Dat was natuurlijk vooral te danken aan de auteur, die met zijn roman La Superba nog de Libris Literatuurprijs 2014 had gewonnen. Maar ook grote invloed had de lovende recensie van boekenredacteur Thomas de Veen, in de krant van vrijdag 14 december. De Veen analyseerde het boek tot op het bot en trok parallellen met cultuurfilosofische romans als Thomas Manns Toverberg, die ook zijn tijd onder de loep nam. Het was een voorbeeldige, grote recensie van een groots werk.

Als gezaghebbend recensent van Nederlandse fictie oordeelde De Veen dat Grand Hotel Europa de ´roman van het jaar´ was en een ´verbluffend meesterstuk´. Hij noemde het ´bovendien een heerlijk boek, dat je leest met een gretigheid die almaar koortsachtiger wordt. Pfeijffer ving de tijdgeest en dient hem hier onweerstaanbaar op.´ Vijf ballen.

Andere recensies waren zuiniger of verschenen pas later, NRC was de eerste en enige plek waar de loftrompet zo luid klonk. Daar begon de zegetocht van Pfeijffers boek, dat nog maandenlang de gemoederen bleef bezighouden.

Door het succes van dit boek kwamen we op het idee een NRC Boekenclub op te richten, waarin lezers maandelijks online hun eigen recensie mogen insturen, waarna bij boekhandel Scheltema een ontmoeting met de schrijver plaatsvindt. Die leesclub leverde het boek tientallen serieuze en soms ook kritische reacties op. In cultuurpessimistische tijden waarin aan de invloed van boekrecensies getwijfeld wordt, is die vliegende start een klinkklaar voorbeeld van het tegendeel.

Michel Krielaars,
Chef Boeken
Chef Krielaars, chef Boeken

18 Schimmige deals, het gevaar van corruptie en criminele activiteiten: de voetbalwereld die voor de trouwe fans in het stadion onzichtbaar blijft

Mauricio Garcia de la Vega in het Parkstad Limburg Stadion.

Foto Marcel van Hoorn

De voetbalwereld is een bedrijfstak waar niet alleen gehandeld wordt in spelers, in zendtijd, in shirts, maar ook in dromen en beloften. De sportredactie stak dit jaar veel tijd in het belichten van de schaduwzijden van het Nederlandse voetbal. Met verhalen over buitenlandse eigenaren van wie de financiële achtergronden grotendeels onbekend blijven.

Clubs als ADO Den  Haag, Vitesse, Fortuna Sittard, FC Den Bosch en Roda JC trokken de aandacht van buitenlandse zakenlieden die soms veel geld hebben, maar soms ook helemaal niet. Fabian van der Poll ontrafelde het mysterie rond een Mexicaanse zakenman die Roda JC paaide met beloftes over investeringen en nieuwe mogelijkheden. Geld dat hij niet bleek te bezitten. Het is de moderne voetbalwereld ten voeten uit: sommige clubs slaan nieuwe paden in om te overleven, andere hopen de sprong te maken naar de top.

Juist de onzekerheid over schimmige deals, het gevaar van corruptie en criminele activiteiten brachten de Rabobank ertoe afstand te nemen van het betaald voetbal in Nederland, zo bleek uit een interne memo: ‘verhoogde tot onacceptabele risico’s op witwassen, corruptie, fraude en overige misstanden’. Dit is hoe een grote Nederlandse bank kijkt naar het Nederlandse betaald voetbal. Fabian van der Poll beschreef, deels samen met Merijn Rengers, de bedreigingen in het betaald voetbal, na diepgravend onderzoek bij verschillende clubs: de voetbalwereld die voor de trouwe fans in het stadion onzichtbaar blijft.

Rob Schoof,
Chef Sport
Rob Schoof, chef Sport

Ruim anderhalf miljoen nieuwsbrieven in één week

Door chef Lezersdesk Wieland van Dijk

We versturen iedere week anderhalf miljoen nieuwsbrieven over 21 verschillende thema’s. En met volgonderwerpen kunnen lezers hun eigen krant samenstellen. Maar personalisatie van het nieuws vervangt bij NRC nooit de brede selectie op onze site of in de krant.

NRC is breed geïnteresseerd. We schrijven over bijna alles: van geopolitiek tot de gemeenteraad en van barok tot hiphop. Op onze redactie werken veel specialisten, die samen (bijna) overal verstand van hebben.

Daarin verschillen we niet van u: u bent, als NRC-lezer, natuurlijk breed geïnteresseerd, heeft ook uw eigen specifieke belangstelling en expertise.

De digitalisering van het nieuws biedt ons allerlei nieuwe mogelijkheden om daaraan tegemoet te komen. Natuurlijk presenteren we onze verhalen in het vaste pakket dat krant genoemd wordt, met een vertrouwde indeling in binnenland, buitenland, economie en andere vaste categorieën. Maar omdat al onze verhalen ook op onze website staan, kunnen we ze in allerlei verschillende nieuwe bundels samenbrengen om lezers met specifieke interesses op maat te bedienen.

Het duidelijkste is dat misschien wel te zien aan onze uitdijende waaier aan nieuwsbrieven: het zijn er inmiddels 21. De grootste daarvan zijn weliswaar nog wel de dagelijkse algemene nieuwsbrieven NRC 5 om 5 (waarin we om vijf uur ‘s middags vijf belangrijke, interessante, actuele of veelbesproken verhalen presenteren) en NRC Vandaag (die de lezer ‘s ochtends vroeg op de hoogte brengt van de belangrijkste nieuwsonderwerpen van het moment). Maar de meeste nieuwsbrieven bedienen doelgroepen met specifieke interesses - van politiek tot wetenschap en van film tot gezond eten.

DB--26112019--Achter-de-schermen-bij-NRC-11_30148111
NZ-03102019-Jaarverslag-01_28790479

Foto’s Dieuwertje Bravenboer

Dat kunnen nieuwsbrieven zijn over actuele thema’s. Populair is bijvoorbeeld onze nieuwsbrief NRC Brexit, waarin onze correspondent Melle Garschagen en onze buitenlandredacteur John Hoogerwaard u iedere donderdag bijpraten over de pogingen van de Britten om de EU te verlaten. Of neem de nieuwsbrief die we - in eerste instantie tijdelijk - lanceerden in aanloop naar  de Amerikaanse presidentsverkiezingen: het bleef zo onrustig in het Witte Huis dat we nog steeds voldoende stof hebben om u iedere dinsdag de nieuwsbrief Trumps Amerika te kunnen sturen. NRC Klimaat geeft u wekelijks de belangrijkste verhalen over klimaatverandering, duurzaamheid en de energietransitie.

Andere nieuwsbrieven bieden juist praktische antwoorden en tips. De nieuwsbrief Opvoeden bespreekt iedere woensdag dilemma’s van ouders, en tipt kinderboeken, films en uitstapjes. In de nieuwsbrief Eten en Gezondheid brengen we de laatste inzichten over eten, de lekkerste recepten en tips om gezond te leven. En in NRC Kijktips wijzen we u op films, documentaires en andere programma’s op de lineaire televisie en op online streaming diensten. Net zo vertellen onze boeken- en cultuurredacties in hun nieuwsbrieven welke boeken, voorstellingen, concerten en tentoonstellingen u niet mag missen.


Weer andere nieuwsbrieven zijn onmisbaar in het professionele bestaan van lezers. Ambtenaren, politici, bestuurders of lobbyisten kunnen niet zonder De Haagse Stemming, de nieuwsbrief die we tijdens het politieke seizoen iedere werkdag ‘s ochtends sturen om ontvangers bij te praten over de laatste politieke ontwikkelingen. Juridisch redacteur Folkert Jensma schrijft in Recht en Onrecht wekelijks over recht en de rechtsstaat, en bedient daarmee een trouwe schare van professionals in de juridische of bestuurlijke hoek.

Al die niches, groot en klein, vormen samen overigens een heel groot podium: in de eerste week van oktober verstuurden we alles bij elkaar opgeteld ruim anderhalf miljoen redactionele nieuwsbrieven, ruimschoots meer dan de gedrukte weekoplage van NRC Next en NRC Handelsblad bij elkaar.

NZ-28102019-Logo-NRC-01_29399883
DB--26112019--Achter-de-schermen-bij-NRC-15_30148117

Foto’s Dieuwertje Bravenboer

U kunt uw NRC ook zelf personaliseren: als ingelogde abonnee kunt u op de pagina Mijn Nieuws uw eigen bundel samenstellen. Dat doet u door u te abonneren op de verschillende volgonderwerpen die op die pagina worden aangeboden. Dat zijn er inmiddels meer dan 150. Veel vaste rubrieken en columnisten zijn ‘volgbaar’, maar ook thema’s als klimaatverandering, Brexit, het Midden-Oosten of de eredivisie. We breiden het aanbod aan volgbare onderwerpen voortdurend uit.

Het interessante is dat deze onderwerpen onze deelredacties vaak overstijgen. Verhalen over Brexit, een van de meest gevolgde onderwerpen, zijn afkomstig van de buitenlandredactie, maar ook van economie, opinie of Den Haag. Het volgonderwerp klimaatverandering bestaat uit berichten van de redacties binnenland, buitenland, economie, wetenschap, Den Haag, opinie en zelfs kunst.

Als u een aantal van deze onderwerpen volgt, ontstaat op Mijn Nieuws een soort persoonlijke bundel met verhalen over onderwerpen die uw bijzondere belangstelling hebben. U treft de meest recente berichten uit die selectie ook aan in het blok Mijn onderwerpen dat dan op de homepage van NRC.nl te zien is.

Bij het verschijnen van dit jaarverslag zijn volgonderwerpen ook beschikbaar in onze app. U kunt daarin aangeven of u een notificatie wilt ontvangen wanneer er binnen een door u gevolgd onderwerp nieuwe berichten zijn verschenen.

Met de introductie van deze volgonderwerpen hebben we op nrc.nl ook een vorm van personalisatie geïntroduceerd. We hopen en denken dat we onze journalistiek nog beter onder de aandacht kunnen brengen van de lezers voor wie die verhalen relevant zijn.

Tegelijk zijn we ons zeer bewust van het gevaar van filterbubbels: voor wie alleen nog kennisneemt van wat hem interesseert, wordt de wereld wel erg klein. Deze vorm van personalisatie komt daarom nooit in plaats van de redactionele selectie op onze site, in onze app, of in de krant. We beschouwen personalisatie als een extra service, niet als een vervanging. Want we schrijven over bijna alles, en we willen dat u ook dat blijft zien.

foksuk

Hoe zou het eigenlijk met Liz Spayd gaan?

Als ombudsman lig ik soms wakker van die vraag

Door Ombudsman Sjoerd de Jong

Spayd was de laatste public editor van The New York Times. In 2017 werd ze met een kartonnen doos op straat gezet. De uitgever van de krant achtte de functie van ombudsman „achterhaald”. Sociale media hebben de rol van „waakhond” allang overgenomen, vond hij. En op die digitale snelweg is de ombudsman een krakende postkoets – weg ermee.

Inderdaad zeg. Het klapwiekende blauwe vogeltje van Twitter brengt immers elke dag al ladingen evenwichtige, erudiete, subtiele en vooral bloemrijk geformuleerde beschouwingen over de Lügenpresse, de lamestream media, de laffe goedpraters en wegkijkers van het journaille, ook wel bekend als „de vijanden van het volk”.

Ja, waar heb je dan nog een ombudsman voor nodig?

Nu had Spayd het zichzelf niet makkelijk gemaakt. Ze was er met gestrekt been in gegaan: de redactie luisterde niet genoeg naar lezers, schreef ze al in haar eerste column, de krant was te vanzelfsprekend liberal en de jongens en meisjes van de sportredactie hadden een rare obsessie met elitaire sporten als nordic surfing. Tja, met die diagnose maak je je niet populair bij een krant die al jaren op voet van oorlog leeft met oppertwitteraar Trump.

Onlangs klonk de klacht over de houdbaarheid van de functie ook in Nederland, maar nu uit de mond van een ombudsman zélf.

Volkskrant-ombudsman Jean-Pierre Geelen schreef in zijn afscheidscolumn dat hij de functie maar moeizaam en ouderwets vond. Een wekelijkse rubriek werkt niet, nu klagers hun antwoord bezorgd willen krijgen met de snelheid van een pizza of een pakje coke. Zo’n papieren rubriek, maakte ik uit zijn stuk op, ruikt ook wel heel erg naar de dagen van G.B.J. Hiltermann.

Maar zo is het niet. Onafhankelijke media moeten soms juist uit de pas lopen. Een krant is geen safe space waarin louter prettig vertrouwde geluiden klinken. Waarom zou je die lezen? Wat je zelf vindt, weet je al – hopelijk. Ja, er was van alles mis met dat stuk van de gevallen dj, en daar kan een hoofdredacteur op worden aangesproken en op worden afgerekend. Maar dat is iets anders dan ostracisme, puur omdat ‘zo’n figuur’ een podium geboden wordt. Overigens, als dat beladen artikel wél feitelijk correct was geweest en ook nog eens briljant geschreven, een intens oprecht mea culpa, was de woede erover vermoedelijk niet minder hoog opgelopen, wie weet integendeel. Niemand zit te wachten op een aanrander die ook nog eens goed kan schrijven.

Nu staat in Amerikaanse kantoren de kartonnen doos zoals bekend nooit ver weg, ook niet voor een hoofdredacteur. Maar ook in Nederland klinkt de kritiek dat bepaalde besmette personen ‘gewoon’ niet aan het woord moeten komen in gereputeerde media. De Volkskrant kreeg ervan langs na een ongelukkig gepresenteerd interview met de voormalige PVV-lijsttrekker in Rotterdam die het veld had moeten ruimen wegens racistische uitlatingen. Zo’n man moet geen ruimte krijgen om zichzelf te rechtvaardigen, vonden lezers. Een krant is geen „doorgeefluik”, schreef politicoloog Merijn Oudenampsen. Een behulpzame hoogleraar bood haar diensten aan, om de krant te leren hoe om te gaan met extreem-rechtse geluiden.

Of neem de woede die opstak na het NRC-interview met de sportbestuurder Camiel Eurlings, door zijn ex-vriendin beticht van mishandeling, die vechtend tegen de tranen zijn verhaal mocht doen. Dat had veel kritischer moeten zijn, vonden veel lezers – en daar was ik het mee eens, al kwam dat zeker niet alleen op conto van de in grote haast opgetrommelde verslaggever. Maar in veel van de reacties op dat interview klonk ook iets van walging door over het pure feit dat deze man aan het woord was gelaten (zijn vriendin wilde de media niet te woord staan, maar was door de krant ook niet benaderd).

NZ-03102019-Jaarverslag-03_28790482
NZ-03102019-Jaarverslag-20_28772988
NZ-03102019-Jaarverslag-22_28790510

Foto’s Dieuwertje Bravenboer

Kortom, mijn gewaardeerde collega Geelen was niet alleen blij dat het er voor hem op zat, hij was gaan twijfelen aan „nut en effectiviteit” van de functie an sich. Waarmee hij niet alleen zichzelf congé gaf, maar meteen ook zijn collega’s bij andere media.  Vandaar dat ik er in dit jaarverslag op terugkom.

Want Geelens desillusie zegt misschien iets over de vent, maar vooral over de vorm. De functie van ombudsman stelt vanzelfsprekend eisen aan je kritische zin en journalistieke oordeel – dat soms hard kan aankomen maar ook altijd persoonlijk is en geen Stenen Tafel – maar ook aan je incasseringsvermogen. Werken als ombudsman, die zijn ‘slachtoffers’ op de redactie tijdens zijn onderzoek moet aanspreken en ook na zijn oordeel weer tegenkomt, is iets anders dan opereren als een columnist die erop los knalt uit een schuttersputje en hooguit in de verte iemand ‘au!’ hoort roepen.

Opmerkelijk dus, maar begrijpelijk, dat de vertrokken Volkskrant-ombudsman als bij toverslag veranderde in een leeuw achter het toetsenbord, toen hij na zijn tour of duty een rol kreeg als columnist. Alsof hij was losgeknipt uit een dwangbuis haalde hij opeens uit naar de media: de „koekenbakkers van de Basisweg” (de Telegraaf), de geile „heidehijgers” van de televisie, op zoek naar sensatie, én naar zijn eigen krant, die hardloopster Sifan Hassan zonder bewijs in verband bracht met dopinggebruik.

Je zou bijna zeggen: word ombudsman bij die krant!

Ik leef met hem mee, en toch is het goed te bedenken wat een ombudsman wel en niet kan of moet.

Een ombudsman is geen columnist, bij wie de eigen mening over willekeurig welk onderwerp centraal staat. Hij of zij (ook een eigentijds pluspunt: de term is genderneutraal) onderzoekt, evalueert en bekritiseert de manier waarop zijn krant journalistiek bedrijft, op basis van vragen en klachten van lezers of van betrokkenen, maar ook van eigen interesse en inzicht. Transparantie voor de lezers en verantwoording zijn daarbij de kernwaarden.

Een ombudsman is ook geen woordvoerder. Niet van actiegroepen of comités, maar ook niet van de krant of de hoofdredactie. Die heeft een eigen verantwoordelijkheid voor de inhoud van de krant én voor de journalisten die er werken. Het oordeel van de ombudsman is er allereerst voor de lezers, al kan de redactie er hopelijk haar voordeel mee doen. Uiteindelijk is het doel immers de krant beter te maken en fouten te voorkomen.

Kortom, een ombudsman kan een brug zijn tussen lezers en redactie, juist omdat hij aan geen van beiden schatplichtig is. Hij laat op vragen en klachten van lezers zien - en beoordeelt - hoe afwegingen bij de krant worden gemaakt, hoe verhalen tot stand komen, als een kritische verslaggever van binnenuit, niet als voorlichter of pr-medewerker van de krant en evenmin als bruggehoofd van pressiegroepen of actiecomités.

De traagheid van een wekelijkse rubriek die Geelen betreurt is daarbij in mijn ogen geen nadeel, maar kan juist een voordeel zijn.  Want ook al zet de verbale mitrailleur van ‘Matthijs’ tegenwoordig alom de toon, ambachtelijke reflectie vergt tijd. Soms ziet de werkelijkheid er binnen een week heel anders uit. In hoge nood kan een rubriek trouwens ook eerder verschijnen, het is vaker vertoond.  En: een ombudsman doet méér dan wat er in die rubriek verschijnt: dagelijks klachten afhandelen, blogs schrijven, presentaties of een college geven, het ethiek-gedeelte van het Stijlboek actualiseren (de zogeheten NRC Code), ruggespraak bieden over de receptie van verhalen en soms (met bloknoot en journalistieke stethoscoop) op huisbezoek gaan bij klagers.

DB--26112019--Achter-de-schermen-bij-NRC_30148118
DB--26112019--Achter-de-schermen-bij-NRC-2_30148121

Foto’s Dieuwertje Bravenboer

Uiteraard is het helemaal niet onredelijk om na te gaan of dat anno 2019 nog op andere manieren kan gebeuren, en of de taken van een ombudsman deels door anderen moeten worden aangevuld, zoals Geelen ook voorstelt. De meeste media hebben inmiddels al tal van andere kanalen gegraven om met hun lezers te communiceren: van sociale media tot online discussiegroepen, lezersavonden en cruise-reizen. Bij NRC is een lezersdesk van redacteuren werkzaam die elke dag peilt hoe lezers reageren op artikelen en hoe die het beste online kunnen worden gepresenteerd.

Overigens, na het vertrek van Spayd tuigde The New York Times een veelkoppig lezerscentrum op om lezers aan te spreken en hen bij de berichtgeving te betrekken. Heel goed, en soms leidt dat tot fantastische producties. Alleen zijn hun klachten inmiddels  geruisloos getransformeerd in belangstellende vragen en complimenten van lezers, gevolgd door immer opgewekte en opbouwende uitleg van het centrum.

Waardevol - maar een substituut voor ombudswerk is het niet.

In zijn afscheidsartikel schrijft Geelen dat hij ook graag plaats zou maken voor „een hoofdredactie die ruimhartig openstaat voor (zelf)kritiek”. Natuurlijk moet een hoofdredactie dat zijn; dat zeldzame beestje komt ook echt voor. Zie het uitgebreide onderzoek dat de vorige hoofdredactie van NRC instelde naar ambachtelijke fouten van een ervaren correspondent. Aan de andere kant, het  verleden leert ook dat het beestje soms schrikachtig kan zijn en bij harde geluiden snel in het struikgewas verdwijnt, of gaat bijten. Belangrijker: een hoofdredactie is eindverantwoordelijk voor verhalen én werkgever van journalisten. Dat is een compleet andere positie dan die van een ombudsman, met alle hiërarchische en arbeidsrechtelijke implicaties van dien.

Kortom, al raast er een hogesnelheidstrein langs – vanuit een postkoets zie je toch vaak méér.

En de arme Liz?

Haar feilloze gevoel voor timing liet haar niet in de steek. Na haar congé trad ze aan als ‘adviseur transparantie’ bij Facebook. Kort daarop belandde de sociale kolos in het grootste schandaal uit zijn geschiedenis.

Ze zouden daar een ombudsman goed kunnen gebruiken.

(Een versie van dit artikel verscheen ook in het tijdschrift Argus.)

Sjoerd de Jong

Colofon

Amsterdam, 2019

Redactie

Monique Snoeijen
Elske Schouten
Harrison van der Vliet
René Moerland

Eindredactie

Hans Buddingh

Fotoredactie

Pauke van den Heuvel

Vormgeving

Koen Smeets
Yannick Mortier (print)

Coördinatie

Claire van der Wouden
Sarah Ouwerkerk