Analyse

Trump bedrijft de diplomatie van het kasboek

Diplomatie Wie betaalt bepaalt – onder Trump zien de VS buitenlandse betrekkingen als transacties. Dat betekent dat zelfs langjarige bondgenoten als Zuid-Korea of Europa opeens in de kou staan of geraakt worden door sancties.

Wereldleiders bijeen tijdens de G20-top in het Japanse Osaka, in juni van dit jaar.
Wereldleiders bijeen tijdens de G20-top in het Japanse Osaka, in juni van dit jaar. Foto Ludovic Marin/AFP

Zal de Zuid-Koreaanse president Moon Jae-in met een gerust hart Kerst zijn ingegaan? In zijn achterhoofd moet toch het verhulde dreigement van Noord-Korea zijn blijven klinken, eerder deze maand, dat de Amerikaanse regering mag „kiezen welk kerstgeschenk het wil”? Aan de frontlinie met Noord-Korea is zo’n aankondiging verontrustender dan aan de andere kant van de oceaan. Denkt Moon dan: gelukkig heb ik altijd nog mijn „in bloed gesmede band” met de Verenigde Staten?

Dat is zeer de vraag. Want onder president Donald Trump huldigen de Verenigde Staten hun duurzame banden niet langer. Bondgenoten moeten betalen, anders zijn ze geen goede bondgenoten. En als bondgenoten niet doen wat de VS willen, worden ze bestraft met sancties; zie de maatregelen die de Amerikanen afgelopen week hebben genomen tegen de partijen die betrokken zijn bij de aanleg van gasleiding Nord Stream 2 tussen Rusland en Duitsland.

Lees ook: Duitsland in het nauw om aanleg gaspijpleiding

Kasboek

De diplomatie van de allianties is in Washington vervangen door het kasboek van ‘voor wat, hoort wat’. Alles wordt bijgehouden op de balans van een president die tot in zijn diepste wezen zakenman is gebleven, zoals werd beschreven tijdens een van de Oekraïne-verhoren in het Huis van Afgevaardigden. Diplomaat Bill Taylor vertelde daar vorige maand dat een collega die regelmatig contact heeft met de president, Trump omschreef als iemand die „pas een cheque uitschrijft aan iemand die bij hem in het krijt staat als diegene vooraf betaalt”.

Trump vindt dat Zuid-Korea bij de VS in het krijt staat. In het boek Fear tekende journalist Bob Woodward vorig jaar op dat Trump tegen zijn adviseurs uitvoer over een hightech Amerikaans antiraketsysteem op Zuid-Koreaanse bodem. Hij was toch al boos over het handelstekort met Zuid-Korea ter waarde van zo’n 18 miljard dollar (16,2 miljard euro), en nu kwam dit 10 miljard kostende defensiesysteem er nog bij. „Hebben ze er al voor betaald?”, vroeg hij aan een van zijn adviseurs. „Wij hebben ervoor betaald”, zei de adviseur. Toen die probeerde uit te leggen waarom dit strategisch juist een goede deal was voor de Amerikanen, zei de president: „Fuck it. Haal het daar weg en zet het in Portland.”

Dat was een knauw in het vertrouwen van de Zuid-Koreanen in hun bondgenoot. In juli, toen hij nog de nationale veiligheidsadviseur was, reisde John Bolton door Azië en eiste hij namens Trump hogere bijdragen van Zuid-Korea (vijf keer hoger dan afgesproken) en Japan (vier keer hoger) aan de gezamenlijke defensie.

Hetzelfde gebeurt met de NAVO, en met succes: de meeste NAVO-landen hebben hun defensie-uitgaven verhoogd. Zuid-Korea heeft de onderhandelingen met de VS vorige maand afgebroken. In Zuid-Koreaanse kranten werd de houding van de VS vergeleken met een „buurtbullebak die een winkelier afperst in ruil voor bescherming”.

Eenzijdige eisen

Van het feit dat Trump geen liefhebber was van de multilaterale overeenkomsten waarmee de Verenigde Staten zich door de jaren heen hebben verbonden met bevriende naties maakte hij al geen geheim tijdens zijn campagne in 2015 en 2016. In bijna drie jaar presidentschap is duidelijk geworden dat de overeenkomsten die Trump in plaats daarvan nastreeft, ook nauwelijks het predicaat ‘bilateraal’ verdienen. Het zijn eenzijdige eisen aan bondgenoten. Behagen zij de Amerikaanse president niet, dan kunnen sancties volgen.

Trump heeft met sancties en straf-tarieven gestrooid of gedreigd. Geopolitieke tegenstanders als Iran, Rusland en Venezuela hebben ermee te maken gekregen, maar ook bondgenoten als Canada en de Europese Unie hebben het gemerkt. Wat de tarieven betreft: die ziet Trump als instrumenten om in zijn ogen oneerlijke handelsverhoudingen bij te sturen. Sancties (of het dreigen daarmee) worden gebruikt om het bereiken van een Amerikaanse doelstelling te forceren. Zo moest Mexico onder dreiging van economische sancties extra maatregelen nemen om het aantal migranten dat naar de VS gaat te verminderen. In het geval van de pijpleiding Nord Stream 2 probeert Amerika een voet tussen de deur te krijgen op de gasmarkt, met een verwijzing naar het gevaar dat Europese landen lopen als zij te afhankelijk zouden worden van Russische energie.

Lees ook acht vragen en antwoorden over het omstreden Nord Stream-project

Geen lange termijn

Alle diplomatie heeft een transactioneel element: partijen moeten voordeel zien bij wat ze afspreken. Voor sommige Amerikaanse presidenten kon dat voordeel ook immaterieel zijn. Zo legde George W. Bush in 2006 bijvoorbeeld sancties op aan Wit-Rusland wegens schending van de mensenrechten. Ook voor een realpolitiker als Richard Nixon kon het Amerikaanse voordeel buiten de onmiddellijke tegenwaarde van een overeenkomst liggen, zoals hij met zijn befaamde reis naar China de Sovjet-Unie een politiek-strategische slag toebracht.

Het verschil tussen Nixon bijna een halve eeuw geleden en Trump nu is dat de laatste geen samenwerking over een langere termijn koestert, maar direct na de transactie de rekening wil kunnen opmaken – zelfs als die rekening op de langere termijn in het nadeel van de VS zou kunnen omslaan.

Hier verraadt zich de vastgoedhandelaar op de „tough market” (Trumps woorden) die New York is. Daar kan je zakenpartner van de ene deal een tegenstander zijn bij de volgende.

Trump kijkt niet naar de lange termijn, maar wil meteen de rekening kunnen opmaken

Huurling

Het duidelijkste voorbeeld is Trumps opstelling in het Midden-Oosten. Een jaar geleden kondigde de president onverwachts en eenzijdig terugtrekking van de Amerikaanse troepen uit Syrië en Afghanistan aan. Het bracht zijn toenmalige minister van Defensie, oud-generaal Jim Mattis, tot een ontslagbrief waarin hij de lof zong van de waarde van bondgenootschappen, om tot de conclusie te komen dat Trump er de waarde niet van inzag.

In oktober dit jaar trok Trump de Amerikaanse troepen daadwerkelijk uit Noord-Syrië terug en bleven de Koerdische bondgenoten zonder bescherming achter. Turkse troepen namen meteen daarop een corridor in ten koste van diezelfde Koerden. Trump verdedigde zijn handelwijze door te zeggen dat de VS de Koerdische bondgenoten daar lang en duur genoeg hadden bijgestaan.

Diezelfde maand stuurde Trump ineens extra troepen naar het Midden-Oosten, naar Saoedi-Arabië, om het land te helpen zijn olievelden te verdedigen tegen raketaanvallen. „Hou je vast”, zei Trump tegen de aanwezige journalisten. Saoedi-Arabië „heeft beloofd alles terug te betalen wat wij voor hen doen”. Daarmee is de immateriële ruil van het bondgenootschap vervangen door de geldelijke transactie van een huurling.