Opinie

Eigen geluk eerst

Statistieken De flexibele arbeidsmarkt leert ons dat loyaliteit geen belangrijke waarde meer is, schrijft . Met de scheidingscijfers in de hand ziet hij dat ook in ons privéleven: individuele zelfexpressie boven zelfopoffering.
Illustratie Renske de Greef

Vrijwel alle twintigers willen ooit met een partner samenwonen of trouwen. Vrijwel niemand zegt ooit in het leven te willen scheiden. En toch gebeurt het, meer dan ooit. De echtscheiding is daarbij het formele topje van de ijsberg. Ongetrouwd samenwonenden verbreken hun relatie informeel. Er is in relatieland daardoor meer turbulentie dan echtscheidingscijfers suggereren.

Een goed beeld daarvan geeft de som van informele en formele scheidingsrisico’s. Van alle paren in Nederland die in 2000, al dan niet getrouwd, gingen samenwonen, heeft het CBS de kans op een breuk van de liefde gevolgd. Het resultaat is een onthutsende afvalrace. Binnen vijf jaar was een op de drie geen liefdeskoppel meer. Rond 2015 was bijna de helft uit elkaar. En dan moeten de meeste jaren van zo’n cohort nog volgen. Het risico op een breuk wordt met de jaren weliswaar minder, maar het mag duidelijk zijn dat een minderheid van de tortelduifjes hun liefde in stand zal houden. Een ding is zeker: voor de meerderheid van de startende koppels blijkt de vaste partner – achteraf gezien – een tijdelijke.

Een informele scheiding is tot nog toe, net als ongetrouwd samenwonen, vooral iets van jongere koppels. De Amerikaanse onderzoekster Valerie Oppenheimer ziet het als een mogelijke tussenstap op het langere traject naar maatschappelijke volwassenheid. Het zou volgens haar niet zo opportuun zijn om je als twintiger definitief te binden, omdat ieders maatschappelijke kansen nog niet zijn uitgetrild. Anders gezegd: als aankomend talent zou je je kansen om een powerkoppel te vormen met net zo’n talent als je zelf bent toch niet willen vergooien? Intussen heb je dan alvast in een try-out relatie kunnen oefenen in het samenzijn.

Voor een bovenlaag lijkt er een duidelijk maatschappelijk nut te zijn om eerst de kat uit de boom te kijken. Fragmentering naar opleiding laat een groot verschil in kans zien om als dertiger single ouder te zijn. Volgens CBS-cijfers is een op de vijf laagopgeleide vrouwen van dertig een alleenstaande moeder, merendeels na een verbroken relatie. Onder hoogopgeleide dertigers komt dat veel minder voor. Ze wachten langer met kinderen krijgen en zijn minder snel gebonden aan een mede-opvoeder. Bovendien, zo blijkt uit onderzoek van Jaap Dronkers: juist degenen die pas rond hun dertigste trouwen hebben minder kans op een echtscheiding.

Gescheiden vijftigplussers

Het absoluut aantal echtscheidingen was de afgelopen jaren stabiel. Maar het totaal aantal mensen dat ooit een echtscheiding heeft meegemaakt, is dat allerminst. Veel kandidaten voor een echtscheiding zijn al vijftigplusser. Hertrouwen blijft vaak uit. Het aantal inwoners met als burgerlijke staat ‘gescheiden’ blijft groeien en overstijgt sinds deze eeuw het aantal burgers dat weduwe of weduwnaar is. In 2019 waren 1.343.033 Nederlanders gescheiden.

Lees ook: Op je 26ste gaan je ouders uit elkaar. Kom je nu mee, denk je dan

Met de vergrijzingsgolf zal het aantal alleenwonende exen flink oplopen. Trouwen na scheiding is onder vijftigplussers niet zo populair. Sommigen vrezen de intolerantie van hun kinderen die een nieuwe partner niet zien zitten. Anderen, vooral vrouwen, willen na hun vijftigste niet weer een man verzorgen. Lat-relaties zijn populair onder ouderen en vooral onder vrouwen. Je hoeft niet alleen naar concerten of op vakantie. Via internet kun je snel een contact vinden, zonder dat je je meteen bindt aan een vaste partner.

Ook de babyboomer heeft de tijdelijke relatie ontdekt. Vijftig- tot vijfenzestigjarige gebruikers van de site Ourtime geven in onderzoek aan dat 44 procent voorkeur heeft voor „een latrelatie waar ze samen leuke dingen doen, maar wel apart van elkaar wonen”. Trouwen lijkt niet meer in trek: slechts 7 procent „voelt er nog iets voor om (weer) in het huwelijksbootje te stappen”.

Happy single

Als het in de liefde niet lukt, kun je van partner weer single worden. Als single ben je happier dan als partner in een vervelende relatie, zo blijkt ook uit CBS-cijfers. Voor bestaanszekerheid hoef je niet bij elkaar te blijven. Oké, als single ben je minder welvarend dan als tweeverdiener, maar het risico dat je het als single financieel niet redt neemt af. De stappen in het leven hoeven daardoor – meer dan ooit – niet definitief te zijn.

Dat niet-definitieve karakter zie je ook bij de eerste stap naar zelfstandigheid, wanneer jongeren op zichzelf gaan wonen. De kans dat dochterlief of zoonlief weer thuis komt wonen, is afgelopen jaren toegenomen. Een op de vier nestverlaters blijkt binnen vijf jaar als boomerang kid te zijn teruggekeerd. Voor ongeveer een kwart van hen is een verbroken samenwoonrelatie de reden om terug naar huis te gaan. Het jeugdig liefdesnest bleek minder vast dan verwacht. Zulke try-out relaties voeden de ervaring en bieden kans op een herstart. Een tweede keer uitvliegen, een tweede keer single of een tweede keer gaan samenwonen: het wordt gewoner. De ‘demografische’ levensloop wordt flexibel en is soms inclusief loopings.

Veranderingen in ons persoonlijke gedrag staan niet los van veranderingen in de economische en maatschappelijke context. Volgens de Amerikaanse arbeidssocioloog Richard Sennet zijn we steeds minder in staat ons te binden. Via de flexibele arbeidsmarkt wordt ons geleerd dat loyaliteit niet meer past bij de moderne economie. We moeten flexibel zijn om de economie draaiende te houden. Dat zou zover gaan dat het ook ons privé leven beïnvloedt. Ook daar zakt loyaliteit als belangrijke waarde.

Geen zonde maar ‘werken aan je geluk’

De secularisering speelt eveneens een rol. Waar echtscheiding vroeger werd tegengegaan met godsdienstige verboden, valt die vorm van sociale controle weg in een overwegend seculiere context. Verbroken relaties vallen niet meer onder een framing van ‘zonde’ maar onder die van ‘werken aan je geluk’. Bij verbroken relaties hoor je veelal ‘verstandig dat jullie uit elkaar gaan, want zo doorgaan, daar word je niet gelukkig van’.

In de World Values Survey, een wereldwijd onderzoek naar wat mensen belangrijk vinden, wordt de tijdgeest voor Nederland en Scandinavische landen getypeerd door hoge scores op seculier-rationele waarden en zelfexpressie. Als tegenpool gelden Afrikaanse landen, waar godsdienstige waarden en overleving de belangrijkste drijfveren voor het handelen vormen. In lijn met deze tijdgeest is de meest genoemde reden voor echtscheiding in CBS-onderzoek de zinsnede ‘op elkaar uitgekeken’. Het wat vage argument verwijst naar mijn mening naar het belang van individuele zelfexpressie boven zelfopoffering. Het individuele aspect weegt ook zwaar in overige veel genoemde argumenten, zoals ’geen vertrouwen meer’ ‘botsende karakters’, ‘iemand anders in het spel’.

In wetgeving past de samenleving zich geleidelijk aan nieuwe mores aan. Eerder was er de introductie van co-ouderschap om de schade van de nieuwe relatie-opvattingen voor kinderen zoveel mogelijk te beperken. In wezen is het de institutionalisering van een nieuwe norm: je kunt best een goede ouder zijn zonder elkaars partner te zijn. Dat moet ook wel, want inmiddels leven drie van de tien vijftienjarigen niet meer met biologische ouders. Het trouwen in gemeenschap van goederen was al niet meer de vanzelfsprekende context, en vanaf 1 januari 2020 wordt de maximale duur van partneralimentatie teruggeschroefd van twaalf naar vijf jaren. De tendens: echtscheiding heeft minder consequenties dan voorheen.

Onmiskenbaar komt een scheiding als stap in het leven steeds vaker voor. Dat blijft niet zonder negatieve gevolgen. Denk aan het stijgend aandeel kinderen die zonder samenwonende ouders opgroeien. Recent onderzoek laat zien dat 20 procent van de volwassenen die in hun jeugd een scheiding van hun ouders hebben meegemaakt, geen contact heeft met hun vader. Dat is tien keer zo vaak als kinderen uit een intact gezin.

Armoedeval en eenzaamheid

Verder krijgen vrouwen na een scheiding nog relatief vaak te maken met een armoedeval en moeten vanwege een scheiding op latere leeftijd op een houtje bijten. Oudere gescheiden mannen scoren het hoogst op eenzaamheid, suïcide of overmatig drankgebruik – hoewel niet duidelijk is of dat komt door de echtscheiding of dat de misère aan de wieg stond van de echtscheiding.

Weer anderen durven zich vanwege alle keuzevrijheid niet meer te binden, ontwikkelen een vorm van keuzestress en gaan als liefdesnomaden door het leven. Soms heeft een scheiding tot gevolg dat mensen kinderloos blijven of het aantal nakomelingen beperkt blijft. Onbedoeld dragen scheidingen bij aan extra ontgroening en krimp van de bevolking.

Lees ook: Maak wat van die scheiding

Gunstige aspecten zijn er ook. Door de institutionalisering van het co-ouderschap van exen ontstaat er meer tolerantie voor ouders die niet elkaars partner zijn, maar elkaar wel erkennen als goede ouder. Succesvolle co-ouderende exen zijn zo de rolmodellen voor single vrouwen met een platonische vriend die samen graag een kind willen. Het is een graduele overgang naar het twee-moedergezin of twee-vadergezin. Zo gezien kan echtscheiding onbedoeld bijdragen aan acceptatie van andere leefvormen.

Maatschappelijk leidt de keuzevrijheid om te scheiden ook tot meer tolerantie voor de single. Een single was vroeger een muurbloempje, nu ervaringsdeskundige.

We kunnen in onze levensloop zelf kiezen of we een relatie willen verbreken. Van deze keuzemogelijkheid, deze vrijheid, maken we massaal gebruik. En ook al doen we dat ieder op onze eigen manier om onze eigen redenen, het is ook een fenomeen dat bepaald wordt door de tijdgeest van tijdelijk, niet-definitief en streven naar individueel geluk. Al is het niet de intentie bij een ontluikende liefde, gemiddeld genomen wordt onze levensloop onvoorspelbaarder, zullen we vaker een relatie verbreken en zullen we vaker een herstart maken. We blijven zoeken, want de kans op de ware is er nog steeds.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.