Kerst met acrobaten en kamelen

Kerstcircus In plaats van in de zomer gaan we steeds meer rond de Kerst naar het circus. Ook Circus Renz tourt nu met een show, als een van de weinige nog mét een spreekstalmeester.

De opbouw van circus Renz Berlin.
De opbouw van circus Renz Berlin. Foto Olivier Middendorp

Het circusterrein in Enkhuizen is in diepe rust. Onder een blauw-geel gestreept afdakje kauwen kamelen tevreden op een pluk hooi. Een jong meisje zeult met een voederbak richting de paarden en uit een caravan klinkt de jingle van Radio 100%NL. Twee hondjes liggen te dommelen en knorren tevreden bij een aai over de bol. Niets wijst erop dat het spektakel binnen twee uur begint.

Toch is de spanning voelbaar. Enthousiaste kreten van voorbijfietsende kinderen. Ouders die de pas inhouden als ze voorbij de circuskassa komen. Ook in rust hangt er een zweem van magie over het terrein.

Dat was augustus. Traditiegetrouw trekt het circus ’s zomers rond en worden de koudere maanden gebruikt om op adem te komen. Maar dit jaar maakt circus Renz Berlin zich ook op voor een kerstshow, want juist de kerstcircussen zijn steeds populairder. Dit jaar zijn het er zeker 27 – precieze cijfers zijn er niet.

Met de concurrentie van pretparken, bioscopen, tv en ander amusement raakt het traditionele zomercircus ondergesneeuwd, zegt directeur Bernhard Renz. „Er kwamen steeds minder speelplekken, steeds meer regels. Utrecht was bijvoorbeeld een goede stad, maar het is volgebouwd. Voor circus is geen plek meer.” Daarnaast moest het circus in 2015 vanwege een landelijk verbod afscheid nemen van haar wilde dieren. Een verbod waar kamelen niet onder vallen.

Toch verdwijnt het circus niet. Integendeel, zeggen deskundigen. Het wordt juist steeds populairder. Geïnspireerd door het succes van het van oorsprong Canadese Cirque du Soleil neemt het aantal moderne circus-theatergezelschappen toe. Op hogescholen zijn circusopleidingen te volgen, circusfestivals als Circolo en Circusstad worden groter en populairder, en ook de kerstcircussen zijn dus in trek. Het kerstcircus op het Malieveld in Den Haag trekt jaarlijks zo’n 30.000 bezoekers. Maar ook in kleinere plaatsen als Drachten, Wormer en Etten-Leur strijken tijdens de kerstvakantie circusgezelschappen neer. En dan zijn er nog de kerstcircussen in Carré of Ahoy, en waar een kaartje al snel dertig tot vijftig euro kost.

Af van het clownsimago

Minder Bassie en Adriaan dus, en meer acrobatische Ashton Brothers. Het moderne circus wil af van het traditionele ‘clownsimago’. Daarvoor moet niet alleen de programmering worden omgegooid, maar ook de beeldvorming. En dat gaat traag.

„In Nederland vervult circus een andere rol dan in de omringende Europese landen”, zegt John van Riemsdijk, directeur van de circusacademie in Tilburg. „In omringende landen is het normaal om op jonge leeftijd circus te beoefenen, net zoals je naar een turnvereniging gaat. Wij hebben dat minder, daar wordt nu aan gewerkt. Er is een stichting opgericht die onderzoekt hoe we een gedegen vooropleiding kunnen opzetten, zoals DaMu er is voor dansen en LOT voor topsport.”

Foto Olivier Middendorp
Foto Olivier Middendorp
Foto’s Olivier Middendorp

Met de verandering in het programma veranderde ook de artiest: circus wordt niet meer overgedragen van ouder op kind, maar is een bewuste keuze. Eenmaal afgestudeerd komen circusstudenten terecht bij theatergezelschappen, dansgroepen of beginnen een eigen bedrijf. En vaak gaan ze – tijdelijk – aan de slag bij kerstcircussen, die balanceren tussen traditioneel en modern. Geschoold op de leest van het traditionele circus, met de verhaallijn en theaterkunst van het moderne circus. Magisch voor kinderen, interessant voor de ouders en voor net afgestudeerde circusartiesten is het fijn een tijdje onder de pannen te zijn.

Circus met maatschappelijke thema’s

Het precieze verschil tussen traditioneel en modern? Lastig, zegt Marc Eysink Smeets van ‘modern’ circusfestival Circulo, dat jaarlijks in Tilburg wordt gehouden. „De meest rudimentaire scheidslijn is dat het klassieke circus een optelsom is van acts die door een spreekstalmeester aan elkaar worden gepraat. De acts staan verder op zichzelf. In het moderne circus gaat het om de totaalvoorstelling: er is eenheid van sfeer en muziek. En er komen geen spreekstalmeesters aan de pas.”

Het moderne circus gaat ook over maatschappelijke thema’s. Van Riemsdijk: „Vorig jaar zag ik een artiest die in de trapeze een kunstje deed en voorlas uit het dagboek van haar oma. Daarnaast had ze een aparte tentoonstelling gemaakt over het circusleven in Duitsland tijdens de Tweede Wereldoorlog. Dát is interessant.”

Foto Olivier Middendorp
Foto Olivier Middendorp
Foto Olivier Middendorp
Foto’s Olivier Middendorp

„Cirque du Soleil heeft echt wat losgemaakt”, zegt Henriëtte Post, directeur van het Fonds Podiumkunsten. „We zien een grote ontwikkeling. Tien, vijftien jaar geleden kwamen circusartiesten nauwelijks in aanmerking voor onze subsidies. Dit jaar verstrekten we acht subsidies aan ‘nieuwe makers’, waarvan twee circusgroepen.”

Daarnaast wordt circus inmiddels als kunstvorm erkend in het landelijk cultuurbeleid van de overheid. „Mensen denken vaak: ik heb geen kinderen meer, waarom zou ik nog naar het circus gaan?” zegt Eysink Smeets. „Dat gaat niet meer op. Er worden voorstellingen gemaakt over gender, over vluchtelingen. Modern circus is het entertainment voorbij. Het is volwassen podiumkunst geworden.”

En beetje bij beetje verandert ook het traditionele circus mee. Meer rode draad, meer verhaal, meer theater. Circus Renz Berlin heeft de traditionele winterstop dit jaar voor de vierde keer op rij iets ingekort. Voor een kerstcircus in Groningen – wél met spreekstalmeester.

Circus Renz Berlin, t/m 5/1 in Groningen. Inl: circusrenz.berlin