Voor Kissinger was hij „de gevaarlijkste man in Amerika”. Daniel Ellsberg, hier in 2009 (en tijdens zijn proces in 1972), is er trots op.

Foto Nick Ut/AP

Interview

‘Elke kernkop is een lanceerbaar Auschwitz’

Interview onthuller Pentagon Papers De VS en Rusland zegden dit jaar het INF-rakettenverdrag op. De kernmachten gedragen zich immoreel, zegt nucleair expert Daniel Ellsberg. „Waarom is de kans op doomsday niet nul?

In het huis van Daniel Ellsberg staan overal kartonnen dozen. In de garage, in de woonkamer. Op tafel, op stoelen en op de grond. Twee archivarissen zijn bezig met het sorteren van documenten. De 450 dozen met Ellsbergs onderzoek van een halve eeuw gaan naar een archief van de University of Massachusetts in Amherst. De legendarische klokkenluider is er blij mee: hij heeft nooit een pensioen opgebouwd en niet het geld om een onderkomen voor zijn levenswerk te betalen.

Net als andere jonge collega’s verwachtte Ellsberg namelijk niet dat de wapenwedloop van de Koude Oorlog vreedzaam zou eindigen. „We probeerden de kernoorlog zo goed als wij konden uit te stellen, maar we dachten niet dat we het zouden overleven”, vertelt de inmiddels 88-jarige klokkenluider. Een pensioen zou daarom toch voor niets zijn.

De levensloop van Ellsberg kan zonder overdrijven historisch worden genoemd. In de jaren zeventig bestempelde toenmalig minister van Buitenlandse Zaken Henry Kissinger hem als „de gevaarlijkste man van Amerika” wegens het lekken van de Pentagon Papers in 1971, met daarin de diepste geheimen over de Amerikaanse betrokkenheid bij de Vietnamoorlog.

Daarvoor, in de jaren vijftig en zestig, werkte de defensieanalist aan de nucleaire oorlogsplannen van de Verenigde Staten. Ellsberg, een ‘cold warrior’ tot op het bot, bestudeerde als analist van de RAND Corporation – een militaire denktank – de risico’s van het Amerikaanse en Russische kernwapenarsenaal. Hij verzamelde documenten over nucleaire dreiging in een dossier dat minstens zo explosief zou blijken als de Pentagon Papers.

„Achteraf had ik gewild dat ik zelf allebei de dossiers naar buiten had gebracht”, zegt Ellsberg nu. Hij gaf de Pentagon Papers aan Amerikaanse kranten, en de nucleaire documenten aan zijn broer, die ze voor de FBI verstopte in een composthoop, waar ze verloren gingen.

In 2017 zette Ellsberg zijn ervaringen als jonge nucleair strateeg uiteen in een boek. The Doomsday Machine, Confessions of a Nuclear War Planner is een aaneenschakeling van huiveringwekkende feiten over de Koude Oorlog, waarin de menselijke beschaving herhaaldelijk op het punt stond zichzelf naar de vergetelheid te blazen.

Al veertig jaar woont Ellsberg in de groene wijk Kensington in Berkeley, Californië. Vanuit de tuin heb je uitzicht op de Golden Gate Bridge. Aan een muur hangt een foto van Ellsberg die de pers toespreekt tijdens zijn proces in 1972, met zijn vrouw aan zijn zijde. Op een andere foto poseert Ellsberg in Moskou met collega-klokkenluider Edward Snowden, die in 2013 informatie over geheime spionageactiviteiten van de NSA lekte.

Lees ook: Het INF-verdrag is dood, hoog tijd voor een nieuw multilateraal verdrag

Ellsberg – met een dunne grijze dos haar en een twinkeling in zijn ogen – wiegt op en neer op zijn stoel in de werkkamer van zijn vrouw Patricia. Hij hoort slecht en gebruikt een dictafoon en een koptelefoon om de vragen te horen. Soms verheft hij zijn stem, om dan weer kort stil te vallen en naar het plafond te staren terwijl hij de risico’s van een kernoorlog overpeinst.

We hebben het niet over het einde van de planeet, concludeert hij stellig. „Die blijft zonder ons ook ronddraaien. We hebben het over het einde van de mensheid, de beschaving en alle grote organismen die op deze wereld leven.” Ellsbergs boek is niet voor niets vernoemd naar Stanley Kubricks absurdistische film Dr. Strangelove (1964), waarin de doomsday -machine een nucleaire holocaust veroorzaakt.

Nucleaire winter

Uit een studie in de jaren tachtig bleek namelijk dat bij een nucleair treffen tussen de VS en de Sovjet-Unie roet en rook van verbrande steden hoog de atmosfeer en stratosfeer in geblazen zouden worden. Dan zou de wereld omhuld worden door een deken van rook die 70 procent van het zonlicht zou kunnen afschermen. In deze ‘nucleaire winter’ zou nagenoeg de gehele wereldbevolking binnen een jaar verhongeren door voedseltekorten. De twee grootmachten hadden, kortom, al tientallen jaren doomsday-machines in handen.

Nog altijd hebben Rusland en de VS – elk met meer dan zesduizend kernwapens – de nucleaire capaciteit om meerdere keren een einde te maken aan de beschaving. Nederland doet hieraan mee, zegt hij, door kernwapens te huisvesten op de militaire basis in Volkel. De VS investeren de komende jaren honderden miljarden om het nucleaire arsenaal te moderniseren. Rusland lijkt proeven te doen met nieuwe, nucleair aangedreven raketten. Immoreel, stelt Ellsberg. „Niet alleen zijn de risico’s nog steeds dezelfde, beide kanten zijn hun arsenaal zelfs aan het moderniseren.” Alle landen met kernwapens hebben volgens hem de plicht daar verandering in te brengen.

Lees ook: Verwarring en zorgen over opgezegd INF-verdrag: negen vragen en antwoorden

De Doomsday Clock in de VS – een metaforische klok, ook vernoemd naar Kubricks film, om nucleaire dreiging uit te beelden – werd in 2018 dertig seconden vooruit geplaatst: inmiddels is het volgens wetenschappers twee minuten voor twaalf. Noord-Korea heeft zich gevoegd bij de internationale kernwapenfamilie. In augustus stapten de VS en Rusland definitief uit het INF-verdrag, een overeenkomst uit de Koude Oorlog voor een verbod op bepaalde midden- en langeafstandsraketten. Het is zeer de vraag of New Start, het laatste nog bestaande kernwapenverdrag tussen de twee nucleaire machten, dat grenzen stelt aan het aantal intercontinentale raketten, 2021 zal overleven. Een nieuw tijdperk van nucleaire proliferatie lijkt aanstaande.

Op uw dertigste zag u de achteraf veel te lage schattingen van het aantal doden dat een Amerikaanse ‘first strike’ op de Sovjet-Unie en China zou veroorzaken: zeshonderd miljoen. Wat ging door uw hoofd toen u de schaal van vernietiging besefte?

„De Tweede Wereldoorlog en de Holocaust breidden al de definitie van woorden als ‘misdaad’, ‘vernietiging’ en ‘uitroeiing’ uit. Toen ik de eerste, onjuiste inschatting van een mogelijke kernoorlog zag, kreeg ik kippevel. Het was griezelig, bijna bovennatuurlijk.

„Ik begreep toen: dit is het kwaadaardigste plan dat ooit bestaan heeft. Het was niet een plan dat we wilden uitvoeren. Maar we waren daar wel toe bereid, want we hebben het materiaal aangeschaft met onze beste wetenschappers en beste ingenieurs. Hoe zouden we hebben geoordeeld over de volledige voorbereidingen van Auschwitz, voordat er iemand was vermoord? Elke kernkop is een lanceerbaar Auschwitz.”

Sinds het bestaan van kernwapens hebben we geen wereldoorlogen meer gehad. Zijn we niet beter af met kernwapens?

„Daar zit een kern van waarheid in. Dat we geen totale oorlogen meer hebben gehad [tussen wereldmachten] en alleen proxyoorlogen, is mede te danken aan het bestaan van nucleaire wapens. Maar dat hebben we niet te danken aan het bestaan van doomsday-machines. De Russen hadden aan een paar kernkoppen al genoeg om te voorkomen dat de VS [tijdens de Koude Oorlog] opstanden in Hongarije, Tsjechoslowakije en Duitsland zouden steunen. Als wij een monopolie hadden gehad op kernwapens, was dat anders gelopen.

„Maar hadden de Russen hiervoor duizenden kernkoppen nodig? Nee. Wie denkt van wel is dom, liegt of weet simpelweg niet waar hij het over heeft. Toch besloten ze die aan te schaffen. De Chinezen niet. Voor hen was een klein aantal kernkoppen genoeg om ervoor te zorgen dat de VS geen kernwapens zouden gebruiken in Vietnam.

„De vier gevaarlijkste spelers momenteel zijn de VS, Rusland, Pakistan en India. We moeten er zo snel mogelijk voor zorgen dat het leeuwendeel van nucleaire wapens wordt ontmanteld. Vooral de intercontinentale raketten, die het systeem gevoelig maken voor een vals alarm en de doomsday-machine in gang kunnen zetten. Zal die ontmanteling gebeuren? Hoogst onwaarschijnlijk. Dat betekent dat we leven op een vulkaan die vroeg of laat zal uitbarsten.”

De afgelopen jaren voert Ellsberg ook actie voor de aanpak van klimaatverandering, waarin hij overeenkomsten ziet met de nucleaire dreiging. Niet alleen kunnen ze volgens hem een einde van de beschaving betekenen, allebei worden ze in stand gehouden door economische krachten die geen noodzaak zien om systematisch van koers te veranderen.

„Zal Shell kunnen besluiten om oliereserves verder in de grond te laten? Om biljoenen aan waarde af te schrijven? Ik denk het niet. Hetzelfde geldt voor de defensie-industrie: Lockheed, Boeing, General Dynamics, Northrop en Raytheon. Zij zullen verandering altijd tegen blijven werken. En ik zie geen manier om ze te verslaan.”

Het probleem, stelt Ellsberg, is dat in de politiek en onder de bevolking te weinig interesse is voor kernwapens. „Zelfs Amerikaanse Congresleden en hun staf weten feitelijk niks over het arsenaal.” Daarom stuurde hij deze zomer een kopie van zijn boek met een begeleidende brief naar alle Congresleden in Washington. Hij hoopt dat er uiteindelijk hoorzittingen op de agenda te krijgen over de risico’s van een nucleaire winter – wat een primeur zou zijn.

Zitten we in een nieuw tijdperk van nucleaire proliferatie?

„Het is niet dat de situatie nu merkbaar gevaarlijker is geworden. Het is eerder zo dat we al vijftig jaar met een zeer gevaarlijke situatie zitten en dat geen moeite wordt gedaan een einde te maken aan dit gevaar. De kans op doomsday is niet nul. En dat is niet te verdedigen. Je zou daar wel voor kunnen zorgen. Als elke nucleaire macht net zo veel kernkoppen heeft als Noord-Korea momenteel [het land heeft zover bekend enkele werkende nucleaire wapens], dan zou dat risico er niet zijn. Anderzijds: ik ga al zo lang mee dat ik weet dat er wonderen kunnen gebeuren. Gorbatsjov [de Sovjet-leider die het einde van de Koude Oorlog in gang zette] was een wonder. Net als Nelson Mandela die aan de macht kwam in Zuid-Afrika. Wat zij bereikten werd als onmogelijk beschouwd. Het gebeurde toch.”

U spreekt uit ervaring: Normale mensen waren verantwoordelijk voor de ontwikkeling van de krankzinnigste wapens. Wat leert dit ons over het idee van ‘vooruitgang’?

„O, dat is een illusie. Behalve in technische termen, zoals in de wetenschap. Cultureel gezien, in medemenselijkheid, zijn er wel wat stappen gezet. Maar honderd jaar geleden stonden we niet op het randje van omnicide. Pas vanaf 1952 is dat een mogelijkheid geworden, en daar was mijn land verantwoordelijk voor.”

Waanzin bij individuen is iets zeldzaams, maar in groepen, naties en tijdperken is het een regel, citeert u Nietzsche in uw boek.

„Nietzsche liet zien: niemand is perfect. Hoe ik dat begrijp: iedereen is uiterst onvolmaakt. De mensheid heeft laten zien dat zij in staat is tot gemotiveerde onwetendheid. Gemotiveerde zwijgzaamheid. En in sommige gevallen: gemotiveerde deelname. Iedereen is in staat tot groot kwaad. Er zijn perioden dat ik pessimistisch ben, en soms krijg ik onverwacht hoop. Ik ben een optimist in die zin dat ik denk dat we nog wel een kans hebben.”

Als het gesprek na tweeënhalf uur is afgelopen, wenkt Ellsberg. We nemen een zijdeur naar de tuin. Boven de schutting is de Golden Gate Bridge te zien, inmiddels omhuld met door avondzon beschenen nevel.

Daarna loopt Ellsberg een trap af naar zijn archief, een verdieping lager. Daar staat de rest van zijn levenswerk. Eindeloze dozen en kasten vol papieren en boeken, netjes geordend per onderwerp: neutronenbommen, de Cubacrisis. Kopieën van inmiddels vrijgegeven communicatie over nucleaire dreiging uit de jaren zestig, gericht aan toenmalig president Lyndon B. Johnson. „Tweehonderd dozen zijn inmiddels al opgehaald”, zegt Ellsberg.

Hij gaat achter zijn computer zitten om op te zoeken hoeveel kernkoppen er in Nederland liggen. Twintig. Dat werd onlangs nog per ongeluk door de NAVO bevestigd.

Nederland was het enige NAVO-land dat onder dwang van de Tweede Kamer mee heeft gedaan aan de onderhandelingen van het TPNW-verdrag uit 2017, dat een wereldwijd verbod op nucleaire wapens nastreeft. Nederland stemde uiteindelijk tegen. „Alleen maar om de VS te vriend te houden”, zegt Ellsberg teleurgesteld. „Er is geen enkele reden voor deze wapens in Nederland. Waarom zouden ze ooit gebruikt worden?”

Nogmaals verheft Ellsberg zijn stem in frustratie: „Christ Almighty, we hebben het over wapens die de wereld kunnen opblazen. En het argument is steeds dat we er niets aan hoeven te doen omdat die wapens er al jaren liggen. Nou, in Pompeï bleven ze ook volhouden dat het met die vulkaan wel goed zou komen.”

Lees de NRC-recensie van het boek The Doomsday Machine: Vingers aan de knop