Reportage

Een lompe Johnson is het droomscenario voor de Schotse nationalisten

Schotse onafhankelijkheid De Britse Lagerhuisverkiezingen van 12 december gingen in Schotland over de Brexit én over een nieuw onafhankelijkheidsreferendum. Premier Nicola Sturgeon wil na de winst van haar partij SNP haast maken. „Er is geen valide tegenargument.”

Nicola Sturgeon, leider van de Schotse nationalisten, tijdens de campagne in Edinburgh.
Nicola Sturgeon, leider van de Schotse nationalisten, tijdens de campagne in Edinburgh. Foto Jane Barlow/AP

Kijk vanaf de kasteelmuur van Stirling Castle uit over de heuvels van Midden-Schotland en je begrijpt onmiddellijk dat onafhankelijkheid nooit een snelle en eenvoudige zaak is geweest. Voor elke overwinning is er een even bikkelharde nederlaag. Daar beneden in het dal, bij die rivier, versloeg krijgsheer William Wallace in 1297 het Engelse leger. Maar aan de horizon ligt Falkirk, waar Wallace en zijn mannen een jaar later in de pan werden gehakt.

Dus: wie Stirling bezit, bezit Schotland. Die spreuk stamt uit de tijd dat het kasteel een strategische plek was, om toegang tot de hooglanden en de handel over de Forth te controleren. Inmiddels is daar een politieke betekenis bijgekomen. Van alle kiesdistricten die de Scottish National Party (SNP) bij de verkiezingen deze maand afsnoepte van de Conservatieven, was de omslag in Stirling het grootst. De nationalisten behaalden in Stirling 14,4 procentpunt meer stemmen dan bij de vorige stembusgang in 2017. Door het verlies van de Conservatieven en de implosie van Labour won de SNP 45 procent van de stemmen in Schotland, goed voor 48 van de 59 Lagerhuiszetels.

Lees ook: Schotse Tories missen het humane gezicht van de partij

Volgens de SNP is die uitslag een boodschap die schalt als een klaroenstoot: dit is een mandaat voor een nieuw onafhankelijkheidsreferendum. Waar Schotten in een volksraadpleging in 2014 met een verhouding van 45 procent voor en 55 procent tegen zelfstandigheid stemden, maakt de uitslag van 12 december duidelijk dat de jaren van Brexit-chaos de bevolking op andere gedachten hebben gebracht.

Het getouwtrek tussen de Schotse regering in Edinburgh en de Britse regering in Londen zal een dominant thema worden in 2020. Want een rechtsgeldig referendum houden kan alleen als het Britse parlement die bevoegdheid delegeert aan het Schotse parlement. Met andere woorden: premier Boris Johnson moet instemmen.

Onmogelijk dilemma

In Loving Food, een moderne koffietent waar je in Stirling even kunt ontsnappen aan de tartans, doedelzakken en andere Schotse folklore, zit een groepje vrouwen aan een tafel met koffie. Eerst nemen ze de kleinere en grotere gezondheidsperikelen van zichzelf en hun echtgenoten door. Dan praten ze kort over hoe knap de koninklijke outfits in seizoen 3 van The Crown zijn nagemaakt. Daarna beginnen ze spontaan over de verkiezingen. „Wat een verschuiving!” zegt een van hen.

De vrouwen heten Kay, Mary, Patricia, Alice. Later krijgen ze gezelschap van nog twee vriendinnen. Ze hebben elkaar twintig jaar geleden leren kennen op de sportschool. Ze komen, zeggen ze, van verschillende walks of life, een manier om klassenverschillen tegelijk te benoemen en te verdoezelen. Ze spreken regelmatig af.

Hoe ze dit keer hebben gestemd, willen ze niet zeggen. „In gesprekken met vrienden en familie probeer je de Brexit en onafhankelijkheid te mijden. Voor je het weet is er ruzie”, zegt Alice.

Kay heeft in het verleden wel op de Schotse nationalisten gestemd. „Ik was voor hun standpunten over onderwijs en zorg. Het is niet alleen een nationalistische, maar ook een linkse partij, die in tegenstelling tot Labour de afgelopen jaren heeft aangetoond te kunnen besturen.” Alice vindt partijleider Nicola Sturgeon, sinds 2014 ook premier van Schotland, „een vrouw met ballen van staal. Scherp, behendig en voor de duvel niet bang.” De andere vrouwen knikken instemmend.

Maar voorstander van onafhankelijkheid zijn ze niet. „Een stem op de nationalisten bij verkiezingen, betekent niet dat je een nieuw referendum ziet zitten”, zegt Patricia. „Het is een dilemma. Ik wil niet dat Schotland de EU verlaat, maar ik wil ook niet dat Schotland het Verenigd Koninkrijk verlaat”, zegt Mary. Een vrees is dat de Schotten over een paar jaar na de Brexit uit het VK treden en dan moederziel alleen staan. „Stel, je hebt een grens tussen Engeland en Schotland en een grens tussen Schotland en de EU. Hoe moeten we dan reizen? Met wie moeten we dan zaken doen? Ik ben tevreden met de status quo, maar dat willen politici niet horen.”

‘Schotland is een land’

Mandaat is het toverwoord in de ontvangstzaal van Bute House in Edinburgh, die gesierd wordt door mintgroene muren, witte lambrisering en een fonkelende kroonluchter. Dit is de ambtswoning van de Schotse premier en nog geen week na de zege van haar nationalisten geeft Sturgeon hier een beladen persconferentie.

Ze eist dat Boris Johnson naar de uitslag kijkt en instemt met een referendum. „Het Verenigd Koninkrijk is een vrijwillige unie”, zegt Sturgeon. „Schotland is een land, niet beter of slechter dan een ander, maar wel een eigen land, met recht op zelfbeschikking.”

Sturgeon leunt relaxed met een elleboog op de katheder als ze naar een vraag luistert. Als de advocaat die zij voor haar politieke loopbaan was, reageert ze behendig. Dat er een mandaat is om, slechts vijf jaar na het eerste referendum, opnieuw naar de stembus te willen is zonneklaar, zegt ze. „Wij voerden een duidelijke verkiezingscampagne waarin wij helder stelden dat wij onafhankelijk willen worden. Wij wonnen die verkiezing afgetekend. We wonnen in Schotland met een groter deel van de stemmen dan Boris Johnson en zijn Conservatieven in het hele Verenigd Koninkrijk.”

De nationalisten behaalden in Schotland 45 procent van de stemmen, de Conservatieven in het hele land 43,6 procent. „Er is geen valide tegenargument”, zegt Sturgeon fel.

Het beoogde publiek van de persconferentie bevindt zich 640 kilometer zuidwaarts, in Downing Street 10. Sturgeon weet dat Johnson haar niet snel een referendum zal gunnen. Hij wil rust in de tent, niet nóg een emotionele en staatkundig beladen volksraadpleging. Maar als hij Sturgeon te bruusk afwijst, te veel het beeld wekt dat hij de Schotten tegen hun wil in gijzelt, dan kan de steun voor een referendum en onafhankelijkheid rap toenemen. Een lompe Johnson is het droomscenario voor de nationalisten.

Opiniepeilingen tonen de afgelopen jaren aan dat er geen structurele meerderheid is voor onafhankelijkheid. Als Johnson zint op een Brexit die de economische belangen van Schotland te veel schaadt, kan de steun toenemen. Meer dan 60 procent van de Schotten stemde in het Brexit-referendum van 2016 Remain.

Doodknuffelen

Johnson neemt Sturgeon de wind uit de zeilen door Schotland dood te knuffelen: meer autonomie binnen het koninkrijk, betekenisvolle invloed tijdens de onderhandelingen met de EU en een toekomstige relatie die Schotse bedrijven ongemoeid laat handelen met de EU.

Lees ook: Schotse Tories missen het humane gezicht van de partij

Toch is een harde Brexit voor Sturgeon en de nationalisten ook een probleem. Schotland wil lid zijn van de EU na onafhankelijkheid. Als de rest van het Verenigd Koninkrijk door een harde Brexit op afstand komt te staan van de EU, zal dat de komst van een grens tussen Schotland en Engeland betekenen.

In de zuidelijke graafschappen van Schotland zijn de nationalisten mede daardoor niet populair. En de passie voor onafhankelijkheid kan bij veel Schotten bekoelen als ze kijken naar de paniek, crisis en onduidelijkheid waar Noord-Ierland de afgelopen drie jaar mee zat. „Ik wil geen grens”, zei Sturgeon op Bute House. „Maar onafhankelijkheid schept geen grens. De Brexit is daar verantwoordelijk voor. Daarom pleit ik inmiddels voor een zo zacht mogelijke Brexit.”

Sommige nationalisten willen dat Sturgeon deze onvoorspelbare gebeurtenissen niet afwacht en met een Plan-B komt, een niet-bindend referendum dat Schotland zonder Londense toestemming regelt.

Sturgeon ziet dit niet zitten, zei ze in Bute House. „Een referendum moet geldig en legitiem zijn, in Schotland, in het Verenigd Koninkrijk en in de EU.” Stiekem is Sturgeon geduldig en houdt ze middelen achter de hand. In 2021 kiezen de Schotten een nieuw nationaal parlement. Als de peilingen gunstig zijn en de onafhankelijkheidsbeweging momentum heeft, kan Sturgeon proberen volgend jaar vervroegde verkiezingen uit te lokken, om zo meer harde feiten te creëren die Johnson dan moeilijk kan negeren.

Op de verdedigingsmuur van Stirling Castle leidt een gids een Amerikaanse moeder, haar tienerdochters, een Australische backpacker en twee Thaise uitwisselingsstudenten rond. Hij wijst hen ook op de gebeurtenissen die zich in het dal hebben afgespeeld. Zie je dat weiland daar, naast het industrieterrein, vraagt hij. Daar won Robert the Bruce, koning der Schotten, de slag van Bannockburn in 1314 – een belangrijk moment op de weg naar Schotse onafhankelijkheid.

Maar in de eeuwen daarna zaten ook Engelse koningen op de troon aan de kop van de grote hal van het kasteel. „Je kunt deze plek zien als een symbool voor Schots nationalisme of voor de onlosmakelijke band tussen Engeland en Schotland. Het is maar net door welke bril je kijkt.”