Opinie

Hoe redelijk kan het zijn om de IS- kinderen te laten stikken?

De Rechtsstaat

Weet u het nog? De ene rechter vond op 11 november dat de kinderen van IS-vrouwen moesten worden gerepatrieerd omdat de staat, gezien de erbarmelijke omstandigheden in de Syrische opvangkampen, onrechtmatig handelt als ze dat niet doet. En de andere rechter vond elf dagen later in hoger beroep het omgekeerde. Dat was geen taak voor de rechter, maar juist voor de politiek. Zo evident is het dus niet waar volgens het recht de politiek ophoudt en de rechter begint, kan de leek alvast concluderen.

Pas op 6 december is het arrest gepubliceerd en meteen is er een rel. Advocaat-generaal bij de Hoge Raad Taru Spronken, nam in het ‘Vooraf’ van het Nederlands Juristenblad stelling tegen het hof. Zij „had gehoopt dat het hof de moed had gehad [...] anders te denken”. Zij vond dat in „deze zaak een strijd lijkt te worden gevoerd over de verhouding tussen rechtspraak en politiek die sinds de Srebrenica- en de Urgenda-zaak op scherp staat”. Ze verweet de politiek „halsstarrigheid om zich zelfs maar in te spannen” de kinderen te redden.

Het kwam haar op een publieke correctie van de voorzitter van het parket bij de Hoge Raad Jos Silvis te staan. Op rechtspraak.nl deelde hij mee dat haar opvatting „ongepast” is omdat ze immers óók AG is. Over deze zaak moet de Hoge Raad nog oordelen, aan de hand van een advies van een AG. Een andere, mogen we nu aannemen. Een AG die ook redacteur is van een juridisch vakblad moet dan zwijgen. En zich zeker niet hardop afvragen of deze of gene lagere rechter wel voldoende ‘moed’ had om het juiste te doen.

Enfin, Silvis deed wat hij moest doen. Er is immers al genoeg herrie in de Haagse stolp over ‘landjepik’, rechtersstaat of ‘dikastocratie’. Maar tegelijk ben ik ook stiekem blij dat Spronken schreef wat ze schreef. En zo de aandacht vestigde op de totaal verschillende afwegingen die rechtbank en hof maakten. Maar ook op de innerlijke overtuiging over wat het ‘goede’ is om hier te doen. Dit gaat niet alleen over recht, maar ook over ethiek.

In de kern komt het arrest van het hof erop neer dat Nederland in die kampen geen rechtsmacht heeft. We hebben daar geen consulaat, Nederland is er niet aanwezig. Alleen via de Koerden en de Amerikanen zouden we daar ‘indirect een zekere feitelijke invloed’ kunnen uitoefenen. Maar dat is wat anders dan rechtsmacht hebben. En als je die niet hebt, kun je ook niet worden gedwongen om die aan te wenden. Bijvoorbeeld om kinderen daar te redden.

Dat is dus een andere waardering van de feiten op de grond. Ook de rechtbank zag rechtsmacht trouwens als een probleem. Het veroordeelde de staat dan ook tot niet meer dan een ‘inspanningsverplichting’ gezien de complexe situatie daar.

Waar de ene rechter dus zei ‘doe wat je kan voor zover je wat kunt’, zegt de andere ‘als je formeel eigenlijk niks kan hoef je het ook niet te proberen’. Duiken mag dus en dat vind ik wel zeer mager.

Belangrijker is dat het hof meer gewicht toekent aan de beleidsvrijheid van de staat op buitenlands terrein en de rechter principieel ver van ‘politieke afwegingen’ wil houden. Dit gaat immers over nationale veiligheid en buitenlands beleid. Dat is een juist uitgangspunt, maar daarmee is niet alles gezegd. Ook het hof vindt dat er ruimte is voor een rechterlijke beoordeling, zij het dat die beperkt is tot een ‘marginale toets’. Ofwel, kan de staat ‘in redelijkheid’ de afweging maken om de kinderen en hun moeders daar te laten? Dat is dus weer een subjectieve afweging.

Hier legt Spronken de vinger op de wonde plek: „Hoe moet je marginaal toetsen als het leven van heel jonge kinderen, die niet verantwoordelijk kunnen worden gehouden voor het handelen van hun ouders, op het spel staat?”

Anders gezegd, wat is er nou redelijk aan ‘niet alles te doen wat je kunt’ om onschuldige Nederlandse kinderen te redden. Dat rechtvaardigt het hof dan door te wijzen op de risico’s die Nederland kan lopen en de kans dat óók de moeders mee terug komen wat een gevaar voor de veiligheid hier zou opleveren. Wat overigens betwist wordt.

Conclusie: het is maar net hoe de ene rechter of de andere weegt. Ik zeg dan, overheid, haal die kinderen op, binnen je mogelijkheden. Is het ook geen kerstmis, binnenkort?

Folkert Jensma is juridisch commentator. Twitter: @folkertjensma

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.