‘Sommige jongens gingen huilend weg’

Jeugdgevangenissen Justitie sluit een aantal jeugdgevangenissen, waaronder Het Keerpunt in Limburg. Komt de resocialisatie van jongeren in gevaar?

Jeugdgevangenis Het Keerpunt in het Limburgse Cadier en Keer sluit op 31 december zijn poorten.
Jeugdgevangenis Het Keerpunt in het Limburgse Cadier en Keer sluit op 31 december zijn poorten. Foto Chris Keulen

De deuren van de cellen in de Limburgse jeugdgevangenis Het Keerpunt staan open. Het is koud in de gang waar tot voor kort de moeilijkste jongeren van Nederland zaten – de verwarming is uitgedraaid. „Naargeestig om hier te lopen”, zegt pedagoog Han Penders, die met de jongeren werkte. „Het was altijd zo levendig.”

Van de in totaal 72 plaatsen die de jeugdinrichting heeft, zijn er nog maar vier bezet – de rest van de jonge gevangenen is overgeplaatst. Op 1 januari zullen ook de laatsten weg zijn.

Op het complex, waar ook jeugdzorginstellingen zitten, komt een „kleinschalige voorziening” met plek voor acht jongeren – wat met het grote gebouw gebeurt is nog onzeker. De veranderingen komen voort uit een plan van minister Sander Dekker (Rechtsbescherming, VVD) om de jeugddetentie te herzien. Er blijven in heel Nederland vijf jeugdgevangenissen over, daarnaast komen er vijf kleine voorzieningen: drie in de Randstad, een in het noorden – waar de jeugdgevangenis in 2021 sluit – en deze, bij Maastricht.

De hervorming is volgens Dekker nodig omdat er nu te veel lege cellen zouden zijn, die geld kosten. Bronnen binnen de jeugddetentie waarschuwden donderdag in NRC juist voor tekorten dóór de sluitingen. Sommige jeugdgevangenissen zitten inderdaad vol, blijkt uit cijfers van Justitie.

Dekkers andere argument is dat er nu maar één soort inrichting is met daarbinnen verschillende regimes. In de kleinere voorzieningen moeten jongeren intensiever gaan werken aan resocialisatie, bijvoorbeeld door overdag naar school of werk te gaan.

Goed idee, zeggen Penders en zijn collega-pedagoog Lukas Strating. Maar ze hebben nú al kleine afdelingen waar de jongeren veel samen doen, met intensieve begeleiding – voor de zwaarste gevallen twee begeleiders per jongere. En toch moet juist deze gevangenis, die criminele jongeren uit Oost-Brabant en Limburg opvangt, dicht. Penders: „Onze expertise gaat naar de klote.”

Geen uniform

Penders opent de deur van de leefruimte waar hij elke dag werkte, de stoelen staan op tafel. „De jongeren hier waren in andere jeugdgevangenissen onhandelbaar, sommigen hadden wel drie cellen gesloopt. Hier kregen we ze tot rust, kookten we samen, zaten we de hele dag in de sportschool.” Strating, die werkt met jongeren die in afwachting zijn van hun proces: „We zijn pedagogen, geen cipiers.” Hij en Penders dragen ook geen uniform, zoals gevangenisbewaarders.

In het jeugdstrafrecht staat niet vergelding centraal, maar het belang van het kind. Of dat nou gewelddadige straatovervallen heeft gepleegd of „met een zak hasj tussen z’n ballen op een gestolen scooter naar Duitsland reed”, zoals Penders zegt. Bij binnenkomst zijn de jongsten 12 en de oudsten 23.

In dossiers kijken ze zelden, vertellen Penders en Strating. Penders: „We zoeken hier naar de jongen achter het delict. Veel praten, ze leren kennen, weten op welke knoppen je bij ze moet drukken.” Hun vertrouwen winnen, tot ze dóórdringen en dan proberen op te voeden. Geen wonder dus, denken ze, dat sommige jongens huilend de gevangenis verlieten toen ze recent werden overgeplaatst naar Breda, Rotterdam, Nijmegen en Lelystad. Strating: „Dat zijn dezelfde jongens die elders een medewerker mishandelden.”

Daarom balen ze zo van de aanstaande sluiting. Penders: „We waren er bíjna met ze. Bij een aantal zat er echt weer licht aan het einde van de tunnel. Had ons iets meer tijd gegeven om ons werk met deze jongeren af te maken. Maar dat wordt nu allemaal kapotgemaakt.”

Die overplaatsingen zijn dan ook „funest” voor sommige jongeren, schatten de twee pedagogen in. Strating: „Hun wantrouwen in het systeem wordt groter, ze krijgen nog meer krassen. In die andere gevangenissen beginnen ze weer helemaal opnieuw.”

Bovendien: Breda is zo’n 150 kilometer verderop. Dat zet de resocialisatie van de jongeren onder druk, verwacht Strating. „De afstand naar hun leefwereld en netwerk wordt groter, terwijl het voor hun resocialisatie belangrijk is dat ze in een vertrouwde omgeving zijn. Ouders die nu in de buurt wonen, komen straks minder vaak langs. Een bijstandsmoeder kan een retourtje Breda (vanaf Maastricht bijna 50 euro, red.) niet betalen.”

Complimenten

Geruchten over sluiting van Het Keerpunt gingen al langer, drie jaar terug leek het al zo ver. De geregistreerde criminaliteit daalt, het aantal gevangenen ook – de afgelopen vijf jaar sloten al negentien ‘gewone’ gevangenissen, vier andere gaan nog dicht. „We dachten: hier waait het wel over”, zegt Penders. De behandelingen zijn specialistisch, het is de enige jeugdinrichting in Limburg en toen minister Dekker hier in januari op werkbezoek was gaf hij complimenten.

Lees ook: Arnon Grunberg: wij moeten bij de kinderen blijven

Maar op 28 juni kreeg bestuurder Jantien Kuperus telefoon uit Den Haag: de gevangenis moet dicht, per 1 januari. Later die dag schreef Dekker aan de Kamer dat er nu eenmaal meer cellen zijn dan jonge gevangenen. Volgens prognoses van Justitie zouden er in 2024 zo’n honderd plaatsen minder nodig zijn dan dit jaar: 358.

Bronnen binnen de jeugddetentie twijfelen aan die cijfers. Zij zien de laatste jaren juist een grotere instroom, veel groter dan voorspeld in de modellen waar Dekker zich op baseert. Door de sluiting van Het Keerpunt neemt de druk elders toe. Ook vanuit de Drentse jeugdgevangenis Het Poortje, die volgend jaar sluit, zijn al jongeren overgeplaatst. Daardoor is er volgens bronnen al geen celoverschot meer in jeugdgevangenissen, eerder een tekort.

Gevangenisdirecteur Ben Dolmans van Het Keerpunt: „De laatste tijd zaten we vol, veel voller ook dan verwacht.” Bestuurder Kuperus is vooral bezorgd over de „emmer met water aan kwaliteit die weggegooid wordt. Ze breken hier iets af dat niet meer terug komt. Het voelt als een scheiding die Justitie heeft aangevraagd, maar die wij niet willen.”