Premier die zich gedroeg als president

In deze rubriek elk weekeinde een necrologie van iemand die recent is overleden.

Yasuhiro Nakasone (1918-2019) eiste een plek op voor Japan op het wereldtoneel.

Ronald Reagan met Yasuhiro Nakasone in Los Angeles in 1985.
Ronald Reagan met Yasuhiro Nakasone in Los Angeles in 1985. Foto AP/Toshiyuki Aizawa

Toen de Japanse politicus Yasuhiro Nakasone in 2003 door premier Koizumi gevraagd werd zijn zetel in het parlement op te geven om plaats te maken voor een jongere generatie, leek dat geen vreemd verzoek. Nakasone zat sinds 1947 in het Lagerhuis en had inmiddels de leeftijd van 85 bereikt. Hij stemde in, maar niet alvorens Koizumi gebrek aan respect voor ouderen te verwijten – geen geringe sneer in Japan – en hem te betichten van „politiek terrorisme”. Hij weigerde een respectvolle buiging te maken.

Die felheid en lak aan mores tekenden Nakasone, die zijn hele leven politiek actief bleef en onlangs op 101-jarige leeftijd overleed. De mastodont van de Liberaal Democratische Partij (LPD) was van 1982 tot 1987 premier en wordt gezien als een van de belangrijkste naoorlogse Japanse regeringsleiders, die de economie liberaliseerde en Japan internationaal weer op de kaart zette.

Nakasone in 2005. Foto Reuters

Yasuhiro Nakasone werd in mei 1918 geboren in een familie die tot de elitaire samoerai-klasse had behoord. Hij diende in de Tweede Wereldoorlog in de marine. In 1978 bekende hij dat hij tijdens de oorlog in Nederlands-Indië voor zijn strijdmakkers een militair bordeel liet bouwen. Japan heeft na de capitulatie decennialang kritiek gekregen op de inzet van zogeheten ‘troostmeisjes’, veelal Zuid-Koreaanse of Chinese meisjes die als seksslavinnen werden misbruikt door Japanse troepen tijdens de Tweede Wereldoorlog. In 2007 trok Nakasone zijn verklaring in en zei dat in zijn ‘trooststation’ enkel bordspelletjes gespeeld werden.

Na de oorlog werkte hij kort als politieagent, voor hij de politiek in ging. Hij voerde in 1947 campagne door op een fiets met een Japanse vlag erop door de bergen te rijden, terwijl dit verboden was door de Amerikanen die Japan toen bezetten. In 1955 volgde zijn eerste politieke doorbraak. Hij leidde een onderzoeksgroep van politici die dat jaar adviseerde om omgerekend 12,6 miljoen euro vrij te maken voor nucleair onderzoek. In 1961 werd begonnen met de bouw van de eerste Japanse kerncentrale, inmiddels kent het land tientallen kernreactoren. Toen Nakasone in 1982 premier werd, werd de Japanse economie gedomineerd door enkele grote monopolisten. Nakasone initieerde een reeks privatiseringen. Hij splitste de Japanse Nationale Spoorwegen op in zeven commerciële ondernemingen. Ook brak hij de staatsmonopolies in de tabak-, zout- en telefoonsector op. Hoewel hij premier was, gedroeg Nakasone zich vaak als president – waardoor tijdens zijn regeerperiode de rol van het parlement verzwakt werd.

Nakasone wilde minder afhankelijk worden van export. De koerswijziging geldt als een keerpunt in het naoorlogse Japanse economische beleid. Zelf gaf de premier het goede voorbeeld door tijdens een winkeluitje een Amerikaans tennisracket, Italiaanse stropdas en Frans overhemd te kopen.

Nakasone werd internationaal bekend vanwege zijn warme vriendschap met de Amerikaanse president Ronald Reagan. Hij haalde ook de banden aan met China, Duitsland, de Sovjet-Unie en Frankrijk en durfde in tegenstelling tot zijn wat verlegen voorgangers mondiaal een plek op te eisen voor Japan. In 1983 wurmde hij zich op een groepsfoto van de G7 pontificaal in het midden van de groep machtige leiders – tussen Reagan en de Britse premier Margaret Thatcher. In datzelfde jaar was hij de eerste Japanse premier die de voormalige kolonie Zuid-Korea bezocht.

Onomstreden was het premierschap van Nakasone niet, het Japanse nationalisme werd weer aangezwengeld en hij bagatelliseerde de ergste excessen van de Japanse krijgsmacht tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hij oogstte in 1985 flinke kritiek door expliciet in de hoedanigheid van premier de Yasukuni-schrijn te bezoeken. Dit religieuze shinto-heiligdom is controversieel, omdat de geesten van Japanse oorlogsmisdadigers er vereerd worden. China reageerde furieus op het bezoek, waarop Nakasone er voortaan wegbleef. Zijn reanimatie van het Japanse patriottisme maakte de weg vrij voor latere nationalistische politici, onder wie de huidige premier Shinzo Abe.

Een jaar later was het weer raak. Nakasone zei dat Amerikanen minder intelligent waren dan Japanners, omdat immigranten, zwarten en Puerto Ricanen het gemiddelde omlaag trokken. Ook brak Nakasone met een ongeschreven regel dat het Japanse defensiebudget nooit hoger is dan 1 procent door 3 procent aan de krijgsmacht uit te geven.

In 1987 moest Nakasone terugtreden, na een rampzalig verlopen poging btw in te voeren om het overheidstekort terug te dringen. Een jaar later bleek Nakasone samen met andere hoge politici betrokken te zijn bij een corruptieschandaal, waarin met voorkennis in aandelen gehandeld werd en miljoenen waren opgestreken.

Na zijn min of meer gedwongen pensioen bleef Nakasone actief en gaf hij nog geregeld interviews. Met zijn 101 jaar was Nakasone de oudste nog levende voormalige regeringsleider ter wereld. Hij laat twee dochters en een zoon na, van wie die laatste ook in het parlement zit en tweemaal minister was.