Orgies, verkrachting en masturbatie als drijvende kracht in de geschiedenis

Literatuur Hadriaan Beverland zag seksualiteit als drijvende kracht in de geschiedenis. Zijn collages waren bedoeld voor een encyclopedie.

Het Kybele-castratie-ritueel, een van de collages van Van Beverland.
Het Kybele-castratie-ritueel, een van de collages van Van Beverland.

In de zeventiende eeuw maakte een zekere Hadriaan Beverland een serie vreemde collages, waarop te zien is hoe klassieke goden, maar ook heiligen en zelfs de maagd Maria, zich te buiten gaan aan bizarre seksuele rituelen.

Was Beverland een excentrieke gek? Of meer een excentrieke humanist? Dat laatste, concludeert kunsthistoricus kunsthistorica Joyce Zelen in het proefschrift waar ze deze maand op is gepromoveerd.

Beverland knipte die figuren uit prenten en boeken. Zelen ging na uit welke prenten en welke boeken. „Beverland speelt met allerlei kunstzinnige tradities”, zegt ze. „Als je weet waar die uitgeknipte figuren vandaan komen, zie je dat hij soms een heel slim spel speelt met die figuren.”

Hadriaan Beverland (1650-1716) was een heel erudiete man met een bovengemiddelde belangstelling voor lust en erotiek. Hij zag seksualiteit als de drijvende kracht in de geschiedenis van de mensheid. Hij wilde dat aantonen door alle seksuele verwijzingen in Griekse, joodse en Romeinse teksten bijeen te brengen in een soort encyclopedie van de erotiek. Taboe-onderwerpen zoals orgieën, castraties, homoseksualiteit, incest, verkrachting en masturbatie ging hij daarbij niet uit de weg.

In de universiteitsgevangenis

Maar dat boek is nooit verschenen. De universiteit van Leiden, waar Beverland studeerde, kreeg er lucht van en zette hem, op 29-jarige leeftijd, gevangen (de universiteit had in die tijd nog een eigen gevangenis). Daarna werd Beverland verbannen.

Hij vertrok naar Engeland, waar het klimaat wat minder ingewikkeld was voor libertijnen, en maakte daar carrière als verzamelaar en handelaar in, met name, prenten en boeken.

Als geen ander kende hij de waarde van dat materiaal. Toch zette hij er vanaf een bepaald moment de schaar in: hij begon collages te maken.

Zelen: „Uit de manuscripten en brieven die hij schreef blijkt dat hij nog altijd van plan was om een grote encyclopedie van de erotiek uit te geven. Die wilde hij geïllustreerd hebben. Omdat er dingen in afgebeeld moesten worden die niet eerder waren afgebeeld, begon hij sommige illustraties zelf te ontwerpen. Tekenen kon hij niet, collages maken lukte wel.”

Zelen maakt in haar dissertatie aannemelijk (echt bewijzen kan ze het niet) dat de collages bedoeld waren als voorbeelden voor een (toekomstige) illustrator, die aan de hand daarvan de uiteindelijke boekillustraties zou gaan maken.

Maar ook in Engeland bleef dat boek een mooie droom. De collages zijn overgeleverd in een handschrift dat nu in de British Library ligt. Het zijn vooral voorstellingen van rituelen. Bijvoorbeeld de verering van Priapus, de god van de vruchtbaarheid die altijd wordt afgebeeld met een enorme erectie. Of de cultus rondom de vruchtbaarheidsgodin Kybele, waarbij priesters zichzelf op ‘de Dag van het Bloed’ (Dies Sanguinis) castreerden, om zo te veranderen in priesteressen. De collage van dit ritueel is opgebouwd uit veertien figuren, die uit twaalf verschillende etsen en gravures komen. Oorspronkelijk gaat het onder andere om: Sint Bernard, God De Vader, Willem de Tiende van Aquitanië (een heerser uit twaalfde eeuw), een paar nymfen en de Maagd Maria.

Afgebeeld is een ritueel waaraan uitsluitend mannen deelnamen. Toch had Beverland er geen moeite mee om in die voorstelling vrouwelijke figuren op te nemen. Het ging hem blijkbaar vooral om de houding en gelaatsuitdrukking van zo’n figuur, om de expressie. En natuurlijk ook om het geheel: de compositie.

Zelen: „In een andere collage die Beverland maakte van datzelfde castratie-ritueel is een uitgeknipte Venus te zien die haar schaamzone bedekt houdt met haar handen. In de uiteindelijke illustratie zou dat natuurlijk een gecastreerde man moeten worden. Dat is grappig. Want – en mensen als Beverland wisten dat maar al te goed – Venus werd volgens de mythologie geboren uit de gecastreerde genitaliën van Uranus. Die waren in de oceaan gevallen en hadden daar het schuim geproduceerd waar Venus uit geboren werd. Ik denk dat Beverland, die alles wist over erotiek en over Venus, daar wel om moest gniffelen. Ik kan me ook heel goed voorstellen dat hij, als hij zijn geleerde vrienden over de vloer had en ze een wijntje op hadden, die gekke collages uit de kast haalde, om te zien of iedereen zijn grapjes en verwijzingen snapte.”

De verering van Baal

Bij een andere collage heeft Beverland geschreven dat die de verering van Baal laat zien. In de bijbel wordt beschreven hoe ‘de afgod’ Baal vereerd werd met een orgie. Baal zelf ontbreekt in deze collage. Zijn plaats wordt ingenomen door de al eerder genoemde Priapus. Zelen: „Blijkbaar was er geen prent voorhanden met een afbeelding van Baal. Bij gebrek daaraan week Beverland uit naar Priapus, de god die daar het dichtst bij kwam. Daar bestonden wel afbeeldingen van.”

De orgie rondom Baal (Priapus) bestaat uit 21 knipsels, die voornamelijk afkomstig zijn uit prenten van bekende mythologische scènes: de geboorte van Venus, de val van Phaeton, Diana op jacht, liefdesavonturen tussen goden. Beverland heeft hier een heleboel figuren bijeengebracht die allemaal, zeker als je ze weghaalt uit hun oorspronkelijke context, in extase, in vervoering, in trance lijken te zijn.