Advocaten en rechters kunnen nog lang niet terug naar hun normale leven

Misdaad Sinds de moord op Derk Wiersum leven advocaten, officieren en rechters in angst. Hoe de rechtsstaat werd geconfronteerd met de ware aard van de georganiseerde misdaad.

Een marmeren beeld van vrouwe Justitia.
Een marmeren beeld van vrouwe Justitia. Damien Meyer / AFP

Derk Wiersum loopt iets na half acht ’s ochtends vanaf zijn rijtjeshuis naar de auto, die een paar deuren verderop op straat geparkeerd staat. De 44-jarige advocaat heeft die dag een zitting bij het hof in Arnhem. Als hij bij zijn auto staat, ziet hij een jonge twintiger op zich afkomen. Hij is in het zwart gekleed, draagt een capuchon en heeft een pistool bij zich.

Wiersum heeft geen kans, de jongeman raakt hem meerdere keren van dichtbij en loopt snel weg. Een getuige verliest de schutter aan het einde van de straat uit het oog. Vermoedelijk stapt hij daar in een witte Opel Combo. De bestelauto draait om 7.40 uur het hofje uit en rijdt via de Van Boshuizenstraat weg in de richting van snelweg A10. Binnen enkele minuten wordt via politiesysteem P2000 groot alarm geslagen en stijgt traumahelikopter Lifeliner1 op.

Lees ook: Ridouan Taghi: ze gaan voelen wat woede is

Schietpartij aan het Imstenrade in Amsterdam-Buitenveldert, luidt de melding. De ultieme reddingspoging komt te laat. Wiersum overlijdt ter plekke. Het is 18 september 2019.

Voor het eerst is in Nederland een advocaat vermoord om zijn formele rol in een strafproces. De Nederlandse rechtsstaat wordt geconfronteerd met de ware aard van de georganiseerde misdaad: keihard en nietsontziend. De arrestatie van Ridouan Taghi, deze week, verandert daar niets aan.

Enkele minuten nadat een buurtgenoot een wit laken over het lichaam van Wiersum heeft gelegd, wordt Bart Stapert gebeld over het lot van zijn collega-jurist en vriend.

Advocaat van kroongetuige

Voordat Stapert eind 2018 een aanstelling aanvaardde als raadsheer bij het hof in Den Bosch, verdedigde hij samen met Wiersum Nabil B. Deze 32-jarige Marokkaanse Nederlander uit Utrecht had in 2017 een serie belastende verklaringen afgelegd over een groep criminelen rond onderwereldvoorman Ridouan Taghi. Zijn kroongetuigendeal werd in maart 2018 bekendgemaakt. Een week later werd Reduan vermoord, een van de oudere broers van Nabil. De schutter is gepakt en veroordeeld, maar zwijgt over zijn opdrachtgever, volgens justitie vermoedelijk Ridouan Taghi.

Sindsdien wordt de familie van Nabil zwaar beveiligd en zijn er ook zorgen over de veiligheid van zijn advocaten. Stapert en Wiersum worden vanaf het voorjaar van 2018 extra in de gaten gehouden. Van formele ‘persoonsbeveiliging’, de meest vergaande vorm van beveiliging, is geen sprake. Het lot van de broer van Nabil B. is hiervoor onvoldoende aanleiding. Er zijn ook geen concrete aanwijzingen dat iemand het op hen heeft gemunt. Alleen in zijn meest boze dromen hield Bart Stapert het voor mogelijk dat hij ooit het bericht zou krijgen dat hij nu hoort: zijn oud-collega en vriend Derk Wiersum is doodgeschoten.

De chauffeur van zijn dienstauto volgt bij Utrecht de borden richting Amsterdam als John Lucas, waarnemend hoofdofficier van justitie van Amsterdam, wordt gebeld door de coördinator bewaking en beveiliging. Of het nu gaat om evenementen met hoogwaardigheidsbekleders of beveiliging van misdaadjournalisten: de mensen die deze coördinator bijstaat, kunnen hem altijd bellen, 24 uur per dag, zeven dagen per week.

De functie van de toga

Hij vertelt Lucas over de schietpartij aan het Imstenrade. Hij heeft uit de vriendenkring rond Wiersum gehoord dat de advocaat het slachtoffer is, al houdt hij nog een slag om de arm. Vanaf dat moment gaat Lucas – als hoofdofficier verantwoordelijk voor bewaken en beveiligen in het arrondissement Amsterdam – uit van het ergste scenario: een doelbewuste moordaanslag op een togadrager. Iemand die wegens zijn rol in een strafzaak dood moest. Dat is in Nederland nog niet eerder gebeurd, bedenkt Lucas.

De toga is ooit bedacht om de drager te anonimiseren, om de persoon die hem draagt terug te brengen tot een functionaris. Door de moord op Wiersum is de onderwereld hun persoonlijke leven binnengedrongen. Vanaf nu zal alles anders zijn voor advocaten, officieren en rechters.

Voor John Lucas is nu de eerste vraag of er meteen andere mensen in veiligheid moeten worden gebracht .

Team Grootschalig Bewaken

Op een onbestemd bedrijventerrein net buiten Woerden staat een verzameling donkere dienstauto’s van de politie te wachten bij een onherkenbaar politiebureau. Binnen vergaderen de hoofdofficieren uit Den Haag, Utrecht en van het Landelijk Parket en de recherchechefs uit diezelfde regio’s. Ook aanwezig zijn vertegenwoordigers van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) en de Dienst Koninklijke en Diplomatieke Beveiliging. De veronderstelling is dat de groep rond Ridouan Taghi achter de aanslag zit. De vraag is of deze moord voorkomen had kunnen worden. Zijn de dreigingsanalyses die gemaakt zijn na de moord op de broer van de kroongetuige tekortgeschoten? Had Wiersum beter moeten worden beveiligd?

Foto Marie Cécile Thijs

De beslissing om over te gaan tot persoonsbeveiliging wordt gebaseerd op informatie, concrete aanwijzingen voor een dreiging. Daarnaast wordt altijd bekeken hoe plausibel het is dat iemand wordt bedreigd. Op basis van deze afwegingen kan een persoon worden opgenomen in het ‘stelsel bewaken en beveiligen’.

Door de moordaanslag op Wiersum ligt de vraag op tafel of het anders moet. Is het in deze zaak nog reëel om mensen pas te gaan beveiligen als er concrete informatie is dat iemand gevaar loopt. In de gevallen van Wiersum en de broer van de kroongetuige was die er immers niet. Is het voorstelbaar dat andere mensen doelwit worden van gericht onderwereldgeweld? Wie zouden dat dan kunnen zijn? En moeten die nu worden beveiligd?

Ja, luidt het antwoord. Dit betekent vrijwel zeker dat er veel meer mensen beveiligd moeten gaan worden, ook al is er geen concrete dreiging. Dat is niet eerder gebeurd.

Er wordt een draaiboek in werking gesteld dat de naam TGBB heeft meegekregen. De afkorting staat voor Team Grootschalig Bewaken en Beveiligen. Het draaiboek is gemaakt na de moord op Reduan, de broer van kroongetuige Nabil B. Daarna moest de hele familie van Nabil worden beveiligd. Dat leidde tot grote problemen, de organisatie was er niet op ingericht.

De gezagsdragers

De burgemeester is onderweg, zegt president van de Amsterdamse rechtbank Christa Wiertz-Wezenbeek, maar laten we maar beginnen. De bijeenkomst van advocaten, officieren en rechters ter nagedachtenis van Derk Wiersum start met een emotionele minuut stilte. Even later probeert burgemeester Femke Halsema met haar gevolg de stampvolle Borgerhoff Mulderzaal in het souterrain van de Amsterdamse rechtbank binnen te komen. Halsema is vanaf de plaats delict in Buitenveldert naar de rechtbank gekomen en moet zich letterlijk tussen togadragers doorwurmen.

Alle aanwezigen realiseren zich dat er deze woensdag iets fundamenteels is veranderd. Ze vragen zich af waar het ophoudt als een advocaat die niets anders heeft gedaan dan de belangen van zijn cliënt vertegenwoordigen, wordt meegetrokken in een onderwereldconflict. Als dit Derk Wiersum kan overkomen, een bescheiden man en een jurist met een uitstekende reputatie, zijn dan niet alle togadragers doelwit geworden?

Halsema zegt toe dat ze alles zal doen om het gevoel van onveiligheid weg te nemen. „Als ik kan vertalen wat jullie vinden en voelen: kom naar me toe”, zegt de burgemeester.

Een uur later verwoordt minister van Justitie en Veiligheid Ferd Grapperhaus de sfeer onder juristen op een eerste geïmproviseerde persconferentie in de lobby van de Tweede Kamer. „De woede is groot, maar het verdriet is groter”, antwoordt hij zichtbaar geëmotioneerd op de eerst vraag. Eerder heeft hij een korte verklaring afgelegd. „Dit is een aanslag op onze rechtsstaat. De mensen die daarin werken, zorgen voor uw en mijn democratische rechtsorde. Dat is een grens die de georganiseerde misdaad is overgegaan.”

Grapperhaus heeft een specialistisch team ingesteld dat onder leiding van de NCTV de beveiliging van juristen op zich gaat nemen.

Wie gaf de opdracht?

Terwijl de minister een persconferentie geeft, presenteert de Amsterdamse recherchechef Olivier Dutilh op het politiebureau in Driebergen de eerste bevindingen van het onderzoek naar de moord aan de top van het Openbaar Ministerie en de politie. Hij vertelt dat de formele identificatie van Derk Wiersum een kwestie van tijd is. Op beveiligingscamera’s in de omgeving van de plaats delict zijn beelden gevonden van de schutter. Of die daarmee kan worden geïdentificeerd, weet Dutilh nog niet.

Gezien de rol van Wiersum als advocaat van kroongetuige Nabil B. is het dominante scenario dat de moordaanslag is gepleegd in opdracht van Ridouan Taghi. Maar daarvoor zijn op dat moment nog geen concrete aanwijzingen, vertelt Dutilh. Voor iedereen aan tafel is het moeilijk voorstelbaar dat na de moord op de broer van Nabil B., anderhalf jaar eerder, opnieuw iemand uit de kring rond de kroongetuige toevallig wordt getroffen. Dutilh krijgt te horen dat hij alles uit de kast mag halen om deze moord op te lossen. De aanwezigen bieden hem alle hulp aan die hij nodig heeft.

Als Dutilh weer is vertrokken, brengen de aanwezige hoofdofficieren in kaart hoeveel mensen in aanmerking komen voor beveiliging. Ze komen uit op enkele tientallen. Het gaat om advocaten, officieren en rechters die betrokken zijn bij het onderzoek naar Ridouan Taghi. Sommigen van hen hebben hun huis al moeten verlaten, samen met hun gezin, en komen in de zwaarste categorie van persoonsbeveiliging terecht.

De beveiligers hebben moeite om hen goed te helpen. Zo zijn er die dag niet genoeg safe houses beschikbaar. Het zal een hele toer worden om nóg tientallen mensen te beveiligen.

Hoofdofficier van het Landelijk Parket Fred Westerbeke vertelt die avond in het actualiteitenprogramma Nieuwsuur dat er „nadere maatregelen zijn getroffen”. Vlak voor de uitzending is er een bijeenkomst geweest om een aantal betrokken officieren van justitie te informeren. Die avond worden ze allemaal door beveiligers naar huis gebracht. Sommigen kunnen die nacht moeilijk de slaap vatten.

De angst

Hoofdofficier van justitie John Lucas voert de dagen na de moord veel gesprekken. Het gaat met zijn collega’s meestal over één ding: angst. De rauwe werkelijkheid van de straat is hun leven binnen gedrongen. Dit soort angst, weten professionele beveiligers, gaat in je vezels zitten. Sommige mensen reageren er emotioneel op, anderen proberen er rationeel mee om te gaan.

De kunst is om ratio en gevoel weer in balans te krijgen, weet John Lucas. Sommige collega’s erkennen dat ze bang zijn. Om daarna de rug te rechten en aan het werk te gaan. Anderen zeggen dat er niks aan de hand is, maar komen weken later terug om te vertellen dat ze echt bang zijn.

Tegelijkertijd heeft Lucas te maken met officieren die bescherming nodig hebben omdat ze in de frontlinie staan van de strijd tegen de onderwereld. Het is zeer ingrijpend, niet alleen voor de persoon in kwestie. Partners stellen vragen, kinderen begrijpen niet wat er aan de hand is, buren vragen grappend of ze nog wel veilig met je kunnen kletsen op de stoep.

Regelwerk

Bijna vijftig advocaten, officieren en rechters komen in aanmerking voor beveiliging. Voor sommigen wordt het risico zo hoog ingeschat dat er acuut maatregelen zijn genomen. Maar de groep is zo groot dat niet iedereen meteen kan worden geholpen.

Foto Marie Cécile Thijs

De NCTV is samen met de betrokken diensten bijna een week bezig om dat allemaal te regelen. Het maakte op betrokkenen soms een chaotische indruk. Achteraf krijgen ze te horen dat er in die dagen een nieuwe organisatie uit de grond is gestampt die nieuw beleid onder grote druk moest uitvoeren.

In de term ‘persoonsbeveiliging’ ligt een persoonlijke benadering besloten. Via gesprekken moet worden geïnventariseerd waar mensen behoefte aan hebben. Wat is hun thuissituatie? Waar werken ze? Wat hebben ze nodig? Wat willen ze opgeven? Op basis van die gesprekken wordt bepaald wat voor maatregelen er worden genomen.

In sommige gevallen is er sprake van een extra surveillance-auto die een paar keer per dag langs een woning rijdt. In andere gevallen wordt iemand met een auto van en naar het werk gebracht. Soms is 24 uur per dag persoonsbeveiliging nodig. Er zijn ook gevallen waarbij beveiliging ertoe leidt dat mensen niet meer elke dag hun kinderen kunnen zien.

Bende-oorlog

Waarnemend hoofdofficier van justitie John Lucas staat achter de beslissing van de minister om de beveiliging van togadragers door de NCTV te laten coördineren. Hij hoeft nu geen ongemakkelijke beslissingen te nemen over wie van zijn officieren wel beveiliging nodig heeft en wie niet.

Lees ook: Italiaanse maffia-experts: Nederland is naïef

Dat geldt ook voor de rechters in Amsterdam. Lucas is af van de vreemde constructie dat hij als hoofd van de opsporing gaat over de veiligheid van rechters, die daarna inhoudelijk moeten oordelen over de rechtmatigheid van de opsporing, waarvoor hij als hoofdofficier verantwoordelijk is.

Bovendien komt hij om in het werk. Het onderzoek naar de moord op Wiersum heeft de hoogste prioriteit. Maar in Amsterdam-Zuidoost woedt een bende-oorlog over een partij gestolen cocaïne die in de avond van 18 september een vierde slachtoffer heeft geëist. Dat kunnen justitie en politie niet op hun beloop laten.

Verdacht van betrokkenheid

Op 3 oktober meldt recherchechef Olivier Dutilh voor de camera van stadszender AT5 dat twee dagen eerder in een woning buiten Amsterdam een man is aangehouden die wordt verdacht van betrokkenheid bij de moord op Derk Wiersum. De witte Opel Combo die meteen na de moord door beveiligingscamera’s vlakbij de plaats delict is vastgelegd, is ook gevonden, meldt hij. Over de vraag wie de man is en waarvan hij precies wordt verdacht, doet Dutilh geen mededelingen.

Zo’n 150 rechercheurs werken de klok rond aan het onderzoek. Vooral het uitlezen en bekijken van camerabeelden en ander digitaal materiaal is een enorme klus. Hoewel de Amsterdamse recherche assistentie krijgt van andere politie-eenheden, slokt het onderzoek vrijwel alle capaciteit op. Ruim twintig grote recherche-onderzoeken zijn tijdelijk stilgelegd, waaronder ook liquidatiezaken. Alleen voor onderzoek naar de liquidatiegolf in Amsterdam-Zuidoost is ook menskracht beschikbaar gesteld.

Het tekort aan politiecapaciteit wordt nog groter door de beveiligingsoperatie, waar bijna vierhonderd agenten voor nodig zijn. Alle korpsen kampen met onderbezetting en zien zich gedwongen bepaalde taken niet meer uit te voeren. De politie-organisatie is zo dun uitgesmeerd dat gaten laten vallen de enige optie is.

Neef van Ridouan Taghi

Moeten ze nu blij zijn of niet? Agenten, bestuurders en beveiligers weten het niet als ze horen dat een neef van Ridouan Taghi op 20 november is aangehouden in verband met het onderzoek naar de moord op Derk Wiersum. Waar hij precies van wordt verdacht, is niet duidelijk, maar de arrestatie bevestigt het vermoeden dat Taghi achter de moordaanslag zit. Wat is zijn volgende stap, vragen togadragers en bestuurders zich af. De vrees is dat de groep rond Taghi de arrestatie van een familielid niet over zijn kant zal laten gaan.

In de onderwereld gaat in die dagen het verhaal dat de grote groep gearresteerde of veroordeelde handlangers van Taghi in Nederlandse gevangenissen – dat zijn er inmiddels circa dertig – de moordaanslag op Wiersum ziet als een bevestiging dat hun baas hen niet is vergeten. Om dat aan te geven slaan ze met de vuist op het hart als ze elkaar tegenkomen: een gebaar van loyaliteit aan Taghi. Ook binnen de opsporing is dat verhaal bekend. Het versterkt de angst voor meer geweld.

Langzaam dringt door dat de maatregelen die na de moord op Derk Wiersum zijn genomen mogelijk niet zo tijdelijk zullen zijn als velen dachten of hoopten. De bijna vijftig togadragers die worden beveiligd, hebben nog geen zicht op terugkeer naar hun normale leven. De meesten van hen zullen de feestdagen voor het eerst onder zware beveiliging doorbrengen.

Wanneer is het weer veilig?

Nu openbaart zich een probleem dat niemand heeft voorzien in de hectische dagen na de moord op Wiersum. Op basis waarvan kan worden besloten de beveiliging van personen af te bouwen als er nooit harde informatie was over een concrete bedreiging?

Lees ook: Criminele dreiging zet diensten onder druk

Na alle nieuwe maatregelen die in het najaar van 2019 zijn genomen, is ook hier weer nieuw beleid voor nodig. Daar wordt hard aan gewerkt. Een andere vrees is namelijk dat mensen die nooit bewust rekening hebben gehouden met het feit dat ze beveiligd moesten worden, eraan onderdoor gaan. Er is, zo zeggen betrokkenen, heel nadrukkelijk het besef dat zij zich niet kunnen terugtrekken, dan stopt de rechtsstaat. Maar permanente beveiliging is heel zwaar.

Het einde daarvan is nog niet in zicht, ook niet nu Ridouan Taghi op maandag 16 december is aangehouden in Dubai. Wat betekent dit voor zijn organisatie? Stort die in of komt die sterker terug en wil die revanche? Ook dat Taghi nu in een Nederlandse cel zit, betekent niet dat de beveiliging soepeler wordt. Sterker nog: beveiligers zijn op dit moment extra alert.