Dick Schoof: oudgediende aan de top van geplaagd ministerie

Topambtenaar Hij is niet zonder controverses en werd eerder afgewezen voor vergelijkbare functies, maar Dick Schoof wordt de hoogste ambtenaar bij Justitie.

Dick Schoof, aankomend secretaris-generaal van het ministerie van Justitie en Veiligheid.
Dick Schoof, aankomend secretaris-generaal van het ministerie van Justitie en Veiligheid. Foto Remko de Waal/ANP

Het voortijdig vertrek van AIVD-chef Dick Schoof naar de ambtelijke top van Justitie - hij vertrekt al na een jaar en een maand - zegt veel over de hoge nood bij Justitie, de positie van de geheime dienst en over Schoof zelf.

Met Schoof (62) krijgt Justitie een politieke, door de wol geverfde topambtenaar. Weinig ambtenaren in Den Haag kennen het departement zo goed als hij. Schoof werkte er tussen 1996 en 2018, onder meer als plaatsvervangend secretaris-generaal en directeur-generaal politie. Die lange ervaring maakt hem, zegt een oud-collega, „ook tot een exponent van de problemen op Justitie”.

Want geheel zonder controverse is Schoof niet. In 2005 was Schoof tegen de oprichting van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV), hij vreesde dat die teveel aan zijn portefeuille zou tornen. Toen hij in 2013 zélf die functie kreeg, was de ondernemingsraad tegen zijn benoeming.

In de jaren daarvoor was Schoof ambtelijk verantwoordelijk voor de invoering van de nationale politie, waarvan een evaluatiecommissie vijf jaar later concludeerde dat er „te veel, te snel” moest. En als Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid probeerde hij onafhankelijk onderzoek naar het optreden van de overheid in de nasleep van de ramp met vlucht MH17 te beïnvloeden – hij wilde onder meer kritische conclusies laten herschrijven.

Schoof staat voor de politiekere ambtenarij, een ambtenaar die zich sterk bewust is van de politieke context, zeggen mensen die met hem gewerkt hebben op Justitie.

De vraag is of Justitie zo’n secretaris-generaal nodig heeft. Onder Siebe Riedstra, die vorige maand zijn vertrek als hoogste ambtenaar aankondigde, wilde Justitie minder politiek worden, ambtelijk in rustiger vaarwater komen. Dat mislukte: ook onder Riedstra bleven er incidenten naar buiten komen. Zo hadden Justitieambtenaren onderzoekers van het Wetenschappelijk Onderzoeks en Documentatie Centrum onder druk gezet om teksten aan te passen, bleek december 2017. De WODC-chef moest het veld ruimen. Staatssecretaris Harbers (VVD) vertrok in mei dit jaar na ambtelijk gerommel met politierapporten over criminaliteit van asielzoekers.

Lees ook: De 7 plagen van het ministerie van Justitie

Wat wordt Schoofs houding in zulke crises? De minister uit de wind houden? Bronnen binnen het departement verwachten dat wel. Andere betrokkenen hopen dat Schoof alsnog doet wat Riedstra naliet: het departement reorganiseren en stroomlijnen, zoals hij eerder bij de NCTV deed.

Minister Ferdinand Grapperhaus (Justitie, CDA) zocht al lang voordat Riedstra officieel aftrad actief naar een vervanger, zeggen bronnen. Dat ging moeizaam: na alle affaires op de moloch van Justitie hadden zeer weinigen trek in de topbaan. Paul Huijts, SG bij Algemene Zaken en ambtelijk coordinator van de veiligheidsdiensten, werd gepolst. Hij realiseert liever een oude droom bij Buitenlandse Zaken. Jan Kees Goet, hoogste ambtelijke baas op LNV en een goede oude bekende op Justitie, bleek onmisbaar voor minister Carola Schouten in het stikstofdossier.

‘Onthoofding dienst’

Dat Schoof wél wil, zegt veel over zowel zijn persoonlijke ambitie als over de positie van de AIVD. Schoof was bij de AIVD populair, hij beschikt over een groot politiek netwerk en verdedigt, net als bij de NCTV, de belangen van zijn dienst met verve. Weliswaar opereerde de AIVD niet feilloos in het Cornelis Haga-dossier – toezichthouder CTIVD schreef er een kritisch rapport over – maar Schoof kwam er niet beschadigd uit. Wel werd zijn omgeving duidelijk dat hij liever opereert in politiek-ambtelijke netwerken dan in de buurt van de uitvoering, zoals de AIVD.

Het ontbreekt de AIVD aan een sterke positie binnen Den Haag. De inlichtingendienst valt onder het ministerie van Binnenlandse Zaken, waarvan de politieke baas Kajsa Ollongren (D66) wegens ziekte de laatste maanden afwezig was. Haar vervanger, minister Ank Bijleveld (Defensie, CDA), worstelt al maanden met de pijnlijke nasleep van het Nederlands bombardement met, naar schatting, 70 burgerdoden in het Iraakse Hawija.

De zwakke positie van de AIVD bleek al in 2014 toen het tweede kabinet-Rutte ongeveer een derde van het budget weghaalde bij de geheime dienst. Oud-AIVD-medewerker en NCTV-ambtenaar Paul Abels twitterde vrijdagmorgen: „Ontijdig vertrek Schoof bij AIVD is zorgelijk signaal. Onthoofding dienst kan niet los gezien worden van marginalisering departement BZK, de mangel van toezichtsorganen en zwakke positie minister.”

Voor Schoof persoonlijk geldt dat hij eindelijk de functie krijgt die hij al lang ambieerde: secretaris-generaal. Sinds 2012 had hij twee keer geprobeerd de hoogste ambtelijke positie te bemachtigen: bij Defensie en Justitie zelf. Zijn kandidatuur strandde beide keren: te ambitieus en te weinig gericht op overleg en consensus, oordeelden sollicitatiecommissies. De afgewezen kandidaat trok zich dat aan, werkte aan zichzelf en veroverde daarna posities bij de NCTV en de AIVD. De oude ambitie bleef echter sluimeren.