Recensie

Recensie Boeken

Vermes ist wieder da: met gestrekt been erin

Timur Vermes De succesvolle Duitse satirisch romancier Vermes gaat nu met gestrekt been in de vluchtelingenproblematiek. Een tv-ploeg volgt de migranten uit ‘Afrika’. Turkije zet bussen in.

Vluchtelingen in Mexico op weg naar de VS
Vluchtelingen in Mexico op weg naar de VS Foto Spencer Platt/Getty Images

Timur Vermes (1967) gaat er, na Daar is hij weer, zijn internationale bestseller over de terugkeer van Hitler, wederom met gestrekt been in. Met De hongerigen en de verzadigden richt hij zijn aandacht op de vluchtelingencrisis.

De grenzen van Europa zijn gesloten. Smokkelaars zijn onbetaalbaar geworden. Asielzoekerscentra in het Duitsland na Merkel lijken vooral te bestaan voor het vermaak van de Duitse televisiekijker; die volgt hoe de onbenullige (maar zeer zakelijk ingestelde) presentatrice Nadeche Hackenbusch er verslag doet van ellende in haar programma Engel in de nood. Dan komt een televisiemaker op een briljant idee. Voor een Engel in de nood-special zal de hoogblonde Hackenbusch afreizen naar het grootste vluchtelingenkamp ter wereld. Daar zal ze vanuit een roze jeep met zebramotief een reportage maken en wat vrouwelijke vluchtelingen selecteren voor een fashionshoot. Het kamp, dat meer dan twee miljoen inwoners heeft, ligt ergens ten zuiden van de Sahara. De televisiemakers houden het op ‘Afrika’, de media voegen daar graag foutief aan toe: ‘het land waar tijgers wonen’. Men spreekt Swahili. Er is, volgens een personage dat aanvankelijk ‘de vluchteling’ heet en later Lionel genoemd wordt, ‘genoeg zekerheid om te overleven, maar niet genoeg voor een toekomst.’

De personages zijn, zoals het satire betaamt, nogal eendimensionaal

Hackenbusch’ special is een hit. Na drie weken moet ze weer naar huis. Maar ze valt voor Lionel (haar lokale assistent), en samen besluiten ze honderdduizenden vluchtelingen te voet naar Duitsland te begeleiden. Met behulp, uiteraard, van de gangboss Mojo; hij regelt voedsel, water en later, op verzoek van de televisiemakers die de poep langs de route maar smerig vinden in beeld, DIXI-toiletten. De stoet, aanzwellend in ieder land die ze passeert, legt vijftien kilometer per dag af. De vluchtelingen zijn meer dan een jaar onderweg als Turkije, om zo gauw mogelijk van het probleem af te zijn, bussen inzet. Duitsland wordt steeds nerveuzer en rechtser.

Modemerken

Vermes houdt de lezer vakkundig nieuwsgierig. Afwisselend volg je Nadeche, een staatssecretaris, een minister, een televisiemaker, Lionel en een verslaggeefster van een sensatieblad. Van deze Astrid von Roëll lees je ook tenenkrommende artikelen waarin ze verslag doet van het wel en wee van voornamelijk Nadeche, en nooit verzuimt te melden welke modemerken haar ranke gestalte omhullen. Ook noteert ze ergens hoe ongelooflijk het is: ‘veel van deze vluchtelingen waren vroeger helemaal geen vluchtelingen, en dat weet je natuurlijk ook niet van tevoren. Sommigen hadden zelfs een echte baan […] een vrouw had zelfs een spannend beroep, een boetiek voor schoenen en T-shirts of iets dergelijks.’

De personages zijn, zoals het satire betaamt, nogal eendimensionaal. In Vermes geval pakt dat uit in het feit dat de vrouwen voornamelijk met hun uiterlijk bezig zijn, en alle mannen ofwel zeer slinks, ofwel zeer lomp zijn. Alleen Lionel komt enigszins menselijk uit de bus, al is het alleen al omdat het feitelijk niet eens zo veel uitmaakt wat zijn karakter is; je gunt hem hoe dan ook een goede afloop, waarin hij – en de op den duur haast 400.000 andere vluchtelingen – veilig in Duitsland terecht zal komen.

Vrijpartij

Een middel dat Vermes ook gebruikt om zijn verhaal vaart te geven, is de personages iets om handen geven, terwijl ze nadenken over Het Grote Probleem. Zo probeert de staatssecretaris een vrijpartij met zijn vriend uit te stellen terwijl hij op tv ontwikkelingen over Engel in de nood volgt, en laat hij de minister van Binnenlandse Zaken woelen en thee zetten, tijdens zijn doorwaakte nacht over het naderbij komen van de vluchtelingen. Dat werkt heel prettig, want zo kom je iets meer te weten over het karakter, en dus de motivatie van een personage. Wel wordt het – Vermes houdt dit honderden bladzijden vol – een beetje een trucje. Een keurig uitgevoerd trucje, maar toch.

Lees ook de recensie van Timur Vermes’ bestseller Daar is hij weer

De toon in De hongerigen en de verzadigden is dus vrij luchtig. Lang kun je denken dat Vermes wellicht iets te lollig en vederlicht schrijft over de kwestie die hij ernstig onderzocht heeft (de logistiek van de colonne is werkelijk bijzonder doordacht). Dat is vermoedelijk precies wat de schrijver wil, want gaandeweg verschuift er iets in zijn geschuur. Aanvankelijk is het de meligheid die ongemakkelijk is, later wordt dat het iets te voorstelbare handelen van media en politiek en de iets te voorstelbare resultaten daarvan, waar juist geen meligheid meer tegenop kan.