Opinie

Oorlog is géén medicijn tegen melancholie

Zingeving Volgens drie Vlaamse ‘sterpsychiaters’ leidt het huidige gebrek aan zingeving tot psychische problemen. Oorlog opperen als remedie is immoreel, schrijft Manon Kleijweg.

Foto Alamy

Ze zijn zeer erudiet en drukken zich uit in een betoverend en welbespraakt ruigzacht Vlaams. De drie hoogleraren Dirk De Wachter, Paul Verhaeghe en Damiaan Denys trekken volle zalen met hun visie over psychiatrie, psycho-analyse en de problemen van onze westerse maatschappij (Volle zalen voor de psychiater, 14/12).

De huidige tijd kenmerkt zich, volgens hen, door een gebrek aan zingeving en een overmaat aan psychische klachten. De geestelijke gezondheidszorg (ggz) raakt daardoor overbelast. Verhaeghe wijt de problemen aan de ontwrichtende werking van het neoliberalisme op het individu. Denys geeft de schuld aan een overmaat aan welvaart en luxe. De Wachter behandelt behalve patiënten met een ernstige psychotische gevoeligheid ook „tópjournalisten, politici, kunstenaars. Ceo’s! Die zitten bij mij te wenen over het leven” vanwege een modern gemis aan echt contact.

„Leg die smartphone weg en zie mekaar in de ogen”, raadt De Wachter aan. Committeer je aan de ander, aan de gemeenschap, vindt Verhaeghe. Denys, eerder voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie, ziet maar één effectieve oplossing: oorlog. „Ik denk dat de helft van onze klachten zou verdwijnen als we in de stand van overleven staan” want „als één ding ons leven betekenis geeft, dan is het wel de dood”.

Angstwekkende flashbacks

Een dokter die oorlog aanprijst als remedie. Het is niet zijn eerste keer, en het jaagt me opnieuw de rillingen over de rug. De groep ouderen die bewust de laatste oorlog op ons grondgebied meemaakte slinkt snel. Toch sta ik als ouderenpsychiater regelmatig samen met mijn patiënt oog in oog met de verschrikkingen van die tijd, die hen in angstwekkende flashbacks blijven achtervolgen. Tot op de dag van vandaag trekken de ontberingen van toen diepe sporen in hun levens en die van hun familie: van PTSS tot depressies, van psychoses tot een onvermogen tot intieme relaties.

Zoals bij die patiënt die als onderduikkind misbruikt werd door zijn redder. En de dame die als jonge dwangarbeidster het bombardement op Hamburg overleefde en, sinds haar man overleed, zichzelf dagelijks ziet rennen tussen neerstortende gevels. En zich afvraagt wat er eigenlijk gebeurd is met haar Joodse buurkinderen, toen kleuters, waar ze vaak op paste, en die nu elke nacht voorbij komen, liefdevol door hun moeder ingepakt in mooie warme jasjes.

Volgens de Vlaamse psychiaters ervaart de moderne mens een geluksparadox. „We wéten dat we het goed hebben, maar het voelt niet zo”, zegt Verhaeghe. Echter, in werkelijkheid is niet welvaart de grootste voorspeller van psychiatrische problematiek, maar armoede. Onder de laagste inkomensgroepen zijn de ggz-kosten bijna vier keer hoger dan gemiddeld. De tango van armoede en psychiatrie zie ik dagelijks voorbijkomen, aangevuurd door een stapeling aan woonproblemen, verslaving, misbruik en huiselijk geweld.

Lees ook: ‘Het ís niet normaal om mooi en succesvol te zijn en alles onder controle te hebben’

Contactarmoede

In Volle zalen voor de psychiater krijgt het neoliberalisme de schuld van de contactarmoede. „Een maatschappij die ons reduceert tot zzp-ers op zoek naar succes ten koste van andere individuen” aldus Verhaeghe. Neoliberalisme holde inderdaad de samenleving uit, maar vooral via de publieke sector: onderwijs, rechtspraak, politie, gezondheidszorg. In de ggz heeft dat ertoe geleid dat de ‘markt’ beheerst wordt door zakelijke belangen van vier grote verzekeraars en een handvol provinciegrote ggz-instellingen, te log om in te spelen op de behoeften van de samenleving. Partijen die elkaar schaakmat zetten ten koste van patiënten. Perverse prikkels leiden ertoe dat juist de meest complexe en kwetsbare dus ‘duurdere’ patiënten zorg tekort komen: kinderen, ouderen en patiënten met een ingewikkelde combinatie van psychiatrie en verslaving, hersenletsel of dementie. De overheid heeft het toneel verlaten.

Onze ggz is verwend met de hoogste psychiaterdichtheid ter wereld, na Noorwegen en Monaco. Is het dan niet nogal gemakzuchtig om de maatschappij maar de schuld te geven van de problemen in de ggz? Niemand dwingt De Wachter toch om snikkende ceo’s te troosten? Overigens worden dit soort gevallen in Nederland weggevangen door de huisarts: die staat net zomin te springen om iemand met een zingevingsprobleem te verwijzen naar de psychiater als om een total body scan aan te vragen voor een ontstoken teen.

Leven en lot

Wat staat ons psychiaters nu te doen? Oorlog opperen als oplossing, zoals Denys? Als filosoof, want dat is hij ook, kan het misschien. Maar voor een arts, gecommitteerd aan zijn beroepsethiek, is het immoreel. Gelooft hij serieus dat de hedendaagse mens, zoals hij zelf oppert, liefst met haaien duikt, cocktails nipt in Kuala Lumpur of krokodillenleren tassen koopt?

Niet iedereen heeft toegang tot negentigplussers – al leven overal in dit land overlevenden uit recente oorlogsgebieden. Wie geen voorstelling heeft van oorlog, raad ik Vasili Grossmans Leven en lot aan. Deze Joods-Oekraïense journalist versloeg de slag om Stalingrad en bevrijding van Treblinka en Majdanek. Zijn moeder werd vermoord door de nazi’s tijdens een massa-executie. Hij verwerkte zijn ervaringen met de oorlog en het Stalin-regime in dit boek. Zoals veel generatiegenoten worstelde hij lang met de vraag of hierna überhaupt nog iets van betekenisgeving mogelijk was. In zijn boek vindt hij een ontroerende oplossing, als hij een vrouw en een kind volgt tot in de gaskamers: dat er altijd een korreltje menselijkheid overblijft dat niet vermalen kan worden door het kwaad.

Het verlangen van mensen is van alle tijden: naar leven in vrede, veiligheid en gezondheid, om zich te kunnen ontwikkelen, verbonden met degenen die hen lief zijn. In plaats van geborneerd cynisme en makkelijke cultuurkritiek is het aan ons psychiaters om ons juist daarvoor in te zetten. In onze praktijk, onze beroepsgroep en de samenleving.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.