Eindelijk gevonden: een Egyptische geurkegel

Egyptologie Uit oude Egypische afbeeldingen waren ze al bekend: hoofdkegels. In een grafveld bij Amarna zijn er nu eindelijk twee gevonden.

Een van de vrouwengraven uit Amarna (ca. 1350 v.Chr.) met een echte waskegel op het hoofd.
Een van de vrouwengraven uit Amarna (ca. 1350 v.Chr.) met een echte waskegel op het hoofd. Foto Amarna Project/Antiquity

De oude Egyptenaren waren dol op was- en geurkegels. Vanaf ongeveer 1500 voor Christus tot het begin van onze jaartelling zijn afbeeldingen bekend waarop mannen en vrouwen een kegelvormig voorwerp op hun hoofd dragen. Egyptologen vermoeden dat het hier gaat om geurige was die al smeltend de drager een verrukkelijk parfum bezorgde. Ook zat er een religieuze component aan deze accessoires, omdat de kegels nogal eens staan afgebeeld op grafscènes.

Er was alleen één probleem: in de talloze door archeologen ontdekte Egyptische graven waren nog nooit restanten van zo’n kegel aangetroffen. Tot nu. Een internationaal team onder leiding van de universiteit van Cambridge publiceerde vorige week in het tijdschrift Antiquity de vondst van twee van was gemaakte kegels.

Een moment van enthousiasme

De restanten van de accessoires zijn opgegraven in de grafvelden bij Amarna in de nederzetting Akhetaten, een stad gesticht door Echnaton (circa 1351-1333 voor Christus). Dat is de farao die tot grote consternatie van zijn onderdanen alle Egyptische goden afschafte en alleen nog de zonnegod Aten aanbad. Het gaat om de graven van twee vrouwen, die gezien hun laatste rustplaats niet tot de elite behoorden. Dat laatste feit is opvallend, omdat de personen die op stèles (een soort grafstenen) en muurschilderingen met een waskegel werden afgebeeld vaak wel behoorden tot de maatschappelijke bovenlaag.

Jolanda Bos is een van de auteurs van het artikel. Ze studeerde archeologie aan de Universiteit Leiden en is nu zelfstandig archeologisch adviseur. Ze is aan de opgraving verbonden vanwege haar specialisme: oud-Egyptische haarstijlen. Ze ontdekte de restanten van één van de waskegels in het opgravingshuis van de expeditie, waar ze het haar van het opgegraven skelet van een vrouw uitploos. „Ik ging door een kist met menselijke resten die van het grafveld was binnengebracht en wist meteen wat ik gevonden had. Dat was wel een moment van enthousiasme. Je houdt opeens iets in je handen wat je daarvoor alleen kende van afbeeldingen.”

Mogelijk bijenwas

De andere waskegel werd bij de opgraving in het veld aangetroffen. De kegelvormige restanten waren daar duidelijk te zien boven op de schedel, tussen de vlechten van de overleden vrouw. Het door Bos ontdekte exemplaar was er minder goed aan toe en bestond uit in het haar verstrikte brokstukken.

De archeologen hadden een apparaat tot hun beschikking waarmee ze door middel van röntgenfluorescentiespectrometrie konden bepalen om wat voor soort materiaal het ging. „De kegels waren van een biologisch materiaal, en waarschijnlijk van een dierlijke wassoort. Bijenwas is het meest aannemelijk, maar dat is met deze techniek niet met zekerheid vast te stellen. Dat dit zeer vergankelijke materiaal zo goed bewaard is gebleven, komt waarschijnlijk door de extreem droge omstandigheden ter plekke. De lichamen zijn op natuurlijke wijze gemummificeerd, niet door menselijke behandeling.”

Nu is vastgesteld dat ze echt hebben bestaan

Jolanda Bos archeoloog

De auteurs van het artikel worstelen nog wel met een belangrijke vraag: waarvoor dienden de waskegels nu precies? Moesten ze de ziel van de drager helpen bij de reis naar het dodenrijk, of werden ze vooral gebruikt vanwege de lekkere geur van de was? Bos: „Van dat laatste was na 3500 jaar natuurlijk niets meer waar te nemen, dus het blijft een puzzel.”

Er zijn Egyptologen die denken dat de afbeeldingen van deze waskegels geen weergave van de werkelijkheid zijn, maar dat ze een symbolische betekenis hadden, zegt Bos. „Met onze vondsten is nu in ieder geval vastgesteld dat ze echt hebben bestaan. Er zijn nog duizenden graven in de buurt van Amarna en we blijven zoeken, dus hopelijk kunnen verdere ontdekkingen ons meer vertellen over de functie van deze voorwerpen.”