Brexit, deel 2: hoe snel kan dat gaan?

Brexit-stemming De Brexit-deal van Boris Johnson is vrijdag probleemloos aangenomen in het Lagerhuis. Brexit op 31 januari lijkt nu onafwendbaar. Wat ons na die datum te wachten staat, is echter een stuk onduidelijker.

Premier Johnson eerder deze week in het Lagerhuis
Premier Johnson eerder deze week in het Lagerhuis Foto AP

Drie verloren stemmingen onder Theresa May en ook nog een gesneefde poging van opvolger Boris Johnson: de verwikkelingen rond de scheidingsakte voor de Brexit behoorden het afgelopen jaar tot het betere Britse drama.

De deal die het vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de EU regelt, lag daarom deze vrijdag wéér voor in het Lagerhuis. Van de haast vertrouwde hoogspanning, opgewonden tv-verslagen of ruziënde parlementariërs was echter geen spoor. Boris Johnson en zijn Conservatieve Partij behaalden vorige week bij de verkiezingen een overtuigende meerderheid. De fractie bestaat nu uit 365 mensen die wisten waarvoor ze tekenden: ‘Get Brexit Done’.

Eigenzinnige, kritische types als Dominic Grieve zijn uit de fractie verdwenen, terwijl de fanatieke Brexit-vleugel van de fractie vooralsnog is ingekapseld door Johnson. Dus: die wet haalde het gemakkelijk – met 358 stemmen voor en 234 tegen. De Brexit op 31-1-2020 lijkt nu onafwendbaar, maar over wat ons verder in 2020 te wachten staat, is nog veel onduidelijk.

1 Op 31 januari 2020 is het dan zo ver: de Brexit. Merken we daar nog iets van in het dagelijks leven?

In eerste instantie niet. Omdat er een akkoord is tussen de EU en het VK, gaat op 1 februari een transitieperiode in. De Britten hebben dan geen zeggenschap meer in EU-organen, maar blijven wel gewoon onderdeel van de Europese interne markt, de douane-unie en tal van samenwerkingsverbanden. Verwacht dus geen chaos in de haven van Calais of een tekort aan Cadbury-repen in Nederlandse winkelschappen. De transitieperiode loopt tot 31 december 2020 en kan met wederzijdse instemming van Brussel en Londen eenmalig met twee jaar worden verlengd.

2 Wat moet er in die transitieperiode gebeuren?

De overgangsperiode moet ruimte bieden aan Londen om tot nieuwe afspraken te komen met de EU over zaken als invoertarieven, investeringen en bescherming van nationale markten. Uiteindelijk moet er een veelomvattend akkoord liggen dat een substituut vormt voor vrijwel alles wat nu onder EU-lidmaatschap van het VK is geregeld.

Onderhandelingen over dergelijke akkoorden geven veel spanning tussen nationale belangen en zitten vol technische valkuilen. Zo is het akkoord tussen de EU en de VS (TTIP) na 3,5 jaar praten in 2017 ten onder gegaan. En hoewel CETA, het akkoord tussen de EU en Canada, na jaren praten voorlopig deels in werking is getreden, dreigt onheil. Zo is ratificatie in de Nederlandse Eerste Kamer (nog) geen uitgemaakte zaak.

Mocht het allemaal mislukken en Johnson verlengt niet, dan valt de economische relatie tussen EU en VK terug op regels van de Wereldhandelsorganisatie

In dit licht bezien, is de ambitie van Boris Johnson enorm. Hij wil al voor het einde van de eerste transitieperiode, eind 2020, een deal met de EU hebben. Zijn campagne-voornemen om Brexit snel te regelen, wordt dus ook na de uittreding voortgezet. Hoewel de Brexit-deal met de EU ook al de mogelijkheid biedt om de eerste transitieperiode niet te verlengen, wil Johnson dit extra vastleggen in een nieuwe wet. Pure symboliek, maar tekenend voor de intenties.

3 Hoe reëel is Johnsons wens voor een snelle handelsdeal met de EU?

Dat hangt er helemaal vanaf met welke bedoelingen en humeur beide partijen de onderhandelingen ingaan. In de Brexit-deal tussen de EU en het VK zijn uitgangspunten voor de toekomstige relatie vastgelegd. Dat document is op veel punten vaag en dus amper een handenbinder. Er kan best besloten worden te mikken op een uitgekleed basisakkoord, waarin basale afspraken staan over bijvoorbeeld invoertarieven. Zo kan Johnson roepen dat hij een handelsdeal heeft en daarna nog de tijd nemen voor uitwerking van details. Bij een dergelijk flitsakkoord is het niet waarschijnlijk dat er in eerste instantie veel gevoelige kwesties op tafel liggen, omdat deze in veel gevallen ratificatie van de afzonderlijke 27 EU-parlementen vereisen.

Mocht het allemaal mislukken en Johnson verlengt niet, dan valt de economische relatie tussen EU en VK terug op regels van de Wereldhandelsorganisatie. Een dergelijke No Deal-light zeggen beide partijen het liefst te voorkomen.

Betogers in Londen verkleed als premier Johnson en President Trump.
Foto Gonzalo Fuentes / Reuters
EU-onderhandelaar Michel Barnier
Foto Patrick Seeger / AP
Vrachtauto’s wachtend op de boot bij Dover.
Foto Merlin Daleman

4 Is Brussel eigenlijk wel klaar voor de tweede ronde?

Nee. Onmiddellijk na de verkiezingswinst van Johnson zeiden Europese politici dat ze klaar staan om aan de volgende ronde te beginnen. Dat klonk daadkrachtig, maar was wat voorbarig. Hoofd-onderhandelaar Michel Barnier, die ook de uittredingsonderhandelingen namens de EU leidde, heeft een goede reputatie maar nog geen gedetailleerd mandaat.

Men wil in Brussel vooral voorkomen dat het VK met overheidssubsidies, soepele klimaatregels, zwakke sociale waarborgen en lage belastingen Europese bedrijven en producten uit de markt duwt. Die principes moeten nog vertaald worden naar een strategie en een onderhandelingsinzet. Als de overgangsfase inderdaad eind 2020 moet eindigen, zal er eind november een deal naar het Europees Parlement moeten. De EU-voorbereidingen voor de onderhandelingsronde kunnen tot in februari duren, waardoor er maar negen maanden resteren.

Voor de EU lijkt het snelle tijdsschema waar ook in het VK over gesproken wordt, geen taboe. Een mogelijke oplossing die in Brussel circuleert is om een prioriteitenlijst aan te leggen: wat moet per se voor deadline geregeld worden en wat niet? EU en VK zijn nauw met elkaar vervlochten, van samenwerking op het gebied van terreurbestrijding tot regels over luchtverkeer en afspraken over handel. In eerste instantie worden de onderhandelingen mogelijk verengd tot handel en dan alleen die onderwerpen die niet ongeregeld kunnen blijven. Voor kwesties die kunnen wachten, zoals luchtvaart of vrachtvervoer, zijn noodoplossingen denkbaar.

Dit artikel is op vrijdagmiddag 20 december geactualiseerd met de uitslag van de Lagerhuisstemming.