‘Polen riskeert direct vertrek uit de EU’

Rechtsstaat Polen Duizenden Polen gingen de straat op tegen het verder muilkorven van rechters. De regering wil rechters verbieden kritiek op de overheid te leveren.

De termijn van opperrechter Gersdorf, hier op een foto van vorig jaar, loopt in april af. Volgens een plan van de regering draagt de president haar opvolger voor.
De termijn van opperrechter Gersdorf, hier op een foto van vorig jaar, loopt in april af. Volgens een plan van de regering draagt de president haar opvolger voor. Foto Omar Marques/Getty

Het is niet elke dag dat de Poolse opperrechter Malgorzata Gersdorf zich in een actueel politiek debat stort. Maar als ze het doet is het met grote woorden. Een nieuw plan van de conservatief-nationalistische regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) om rechters te muilkorven betekent „de uitschakeling van de onafhankelijke juridische autoriteit”, zei de voorzitter van de Hoge Raad dinsdag op een persconferentie.

Hiermee „sloopt de politieke macht de Poolse staat” en riskeert haar land „direct vertrek uit de Europese Unie”, aldus Gersdorf.

Haar woorden vonden weerklank bij duizenden Polen die woensdagavond bij het parlement in Warschau en in andere steden demonstreerden tegen een wetsvoorstel dat het parlement donderdag behandelt. Ze scandeerden „grondwet” en „vrije rechtbanken” terwijl ze zwaaiden met vlaggetjes van Polen en de EU.

PiS wil zwaardere disciplinaire maatregelen tegen rechters invoeren. Zo zouden die in hun juridische uitspraken, in interviews of op sociale media geen kritiek meer mogen leveren. Niet op politieke beslissingen, op door PiS opgerichte en overgenomen tribunalen noch op de controversiële Raad voor de Rechtspraak, een gepolitiseerd orgaan dat over rechtersbenoemingen gaat.

‘Verbod op toepassen van de wet’

Vorige maand deed het Europese Hof een dubbelzinnige uitspraak over die Raad en een door PiS in het leven geroepen tuchtkamer. Het hof in Luxemburg uitte twijfels over hun legitimiteit, maar vond dat een complete beoordeling daarvan aan de Poolse hoge rechters was. De Hoge Raad besloot kort daarna dat de tuchtkamer „geen gerecht is binnen EU- en nationaal recht” en het benoemingsorgaan „niet onpartijdig en onafhankelijk is”.

Lagere rechters die dit vonnis overnamen, werden onmiddellijk geschorst en de PiS kwam met het wetsvoorstel om dergelijke uitspraken voortaan te verbieden. Als het parlement instemt mogen rechters geen „vijandigheid uiten jegens andere autoriteiten van de Poolse Republiek”. Op straffe van het inhouden van salaris of, uiteindelijk, ontslag.

‘Ze proberen elke rechter die op hun pad komt te verpletteren’

Poolse rechters die zich uitspreken over de onttakeling van de Poolse rechtsstaat worden al geregeld voor de tuchtrechter gedaagd, maar vaak is dit slechts pesterij. De nieuwe wet zou hen verbieden om publiekelijk te spreken over de onttakeling van de rechtsstaat. Ook wordt het onmogelijk om interpretaties van het Europese Hof van Justitie te volgen wanneer die indruisen tegen regeringsbeleid. „Het voorstel is alomvattend”, zei Malgorzata Gersdorf. „Van een verbod op vrije meningsuiting voor rechters […] tot een verbod op het toepassen van de wet”. Als Poolse rechters interpretaties van het Europees recht niet meer kunnen toepassen in hun uitspraken, kan het land niet langer deel uitmaken van de EU, redeneert Gersdorf.

Sinds haar aantreden in 2015 heeft de PiS-regering zo drastisch ingegrepen in de rechtsstaat dat ze permanent in conflict was met de Europese Commissie van Jean-Claude Juncker. Nadat PiS bij verkiezingen in oktober zijn absolute meerderheid in de Senaat verloor maar de Sejm, het lagerhuis, eenvoudig behield, werd gehoopt dat haar tweede regeerperiode minder gericht zou zijn op het afbreken van de rechtsstaat.

Opperrechter Gersdorf vertrekt

De voortekenen leken positief: zo had Polen zich achter de benoeming van de nieuwe Commissievoorzitter Ursula von der Leyen geschaard en zich geconformeerd aan een uitspraak van het Europese Hof dat de regering verbood om de pensioenleeftijd van zittende rechters te verlagen. Bovendien bleek uit een recente peiling dat ruim de helft van de Polen vindt dat na de hervormingen de kwaliteit van de rechtspraak achteruit is gegaan.

De verkiezingsuitslag en de ambigue uitspraak van het Europese Hof blijken PiS echter te sterken in zijn behoefte om de rechterlijke macht van critici te ontdoen. In april is Malgorzata Gersdorf (67) aan de beurt; dan loopt haar termijn als voorzitter van de Hoge Raad af. Voorheen droeg de Raad dan zelf een opvolger voor, maar in het voorstel waarmee PiS rechters wil disciplineren zit ook een plan om de president – in ieder geval tot mei een PiS-politicus – een kandidaat te laten selecteren.