Niet alleen Somaliërs lijden onder de burgeroorlog, maar ook hun bossen

Milieu Terreurgroep Al-Shabaab vernietigt het Somalische milieu door de illegale handel in houtskool. Volgens een Somalische onderzoeker hechten ook zij geen waarde aan het islamitische idee van ‘rentmeesterschap’.

De illegale handel in houtskool brengt volgens schattingen van de VN in totaal jaarlijks 100 miljoen euro op - maar is funest voor het Somalische milieu.
De illegale handel in houtskool brengt volgens schattingen van de VN in totaal jaarlijks 100 miljoen euro op - maar is funest voor het Somalische milieu. Foto Farah Abdi Warsameh/AP

Importeer geen houtskool meer uit Somalië. Dit drukte de Somalische president Mohamed Abdullahi Mohamed andere landen op het hart tijdens zijn toespraak in de Verenigde Naties in september – vooral de Golfstaten zijn gretige afnemers van deze brandstof. „Dat is niet alleen goed voor het milieu. Het ontneemt ook de terroristen hun financiering.”

De president doelde op de terreurorganisatie Al-Shabaab, voor wie de illegale export van houtskool de belangrijkste inkomstenbron is. Opvallend is dat de extremistische groepering juist vorig jaar nog een milieumaatregel nam: in de gebieden waar zij aan de macht waren mochten geen plastic tassen meer gebruikt worden. „Omdat die slecht zijn voor mens en dier.”

Ahmed Awale (65) is een Somalische milieuonderzoeker. Hij doceert onder andere het vak ‘Islam en Ecologie’ aan de universiteit van Hargeisa.

De Somalische milieuonderzoeker Ahmed Awale (65) neemt dit verbod niet serieus, zegt hij via Skype. Somalië wordt al decennia lang geteisterd door schrijnende armoede en een bloedige burgeroorlog die sinds de val van dictator Siad Barre in 1991 steeds weer nieuwe vormen aanneemt. Rond 2006 ontstond in deze chaos Al-Shabaab. Volgens Awale maken zij zich niet alleen schuldig aan geweld tegen mensen – in het conflict met Al-Shabaab zijn dit jaar al meer dan 1.300 mensen om het leven gekomen – ook voor de natuur zijn ze onverbiddelijk. De handel in houtskool is de belangrijkste oorzaak van de extreme ontbossing van Somalië. „De afgelopen achttien jaar hebben we al meer dan een derde van onze bosgebieden verloren.” Het plasticverbod noemt hij een publiciteitsstunt. Al-Shabaab afficheert zich als religieus, maar volgens Awale laat hun handel in houtskool zien dat ze geen oog hebben voor een belangrijk islamitisch principe: „dat van rentmeesterschap”.

Colleges ‘Islam en Ecologie’

Awale neemt in de Somalische samenleving een bijzondere positie in. Alleen bij hem kunnen studenten colleges ‘Islam en Ecologie’ volgen, aan de Noord-Somalische universiteit van Hargeisa. Het idee hiervoor kwam van Awale zelf. In de lessen gaat hij in op de islamitische voorschriften over bomenkap en waterverspilling en op overgeleverde uitspraken van de profeet Mohammed, zoals „De wereld is prachtig en groen. En God, geprezen is Hij, heeft jullie tot zijn rentmeesters gemaakt. En Hij zal zien wat jullie doen.”

Awale via Skype: „Als mensen hebben wij de taak zorg te dragen voor de aarde. Dat is een religieuze plicht. Maar dat wordt in de moskeeën van Al-Shabaab echt niet gepredikt.” Terwijl juist dit volgens Awale zo hard nodig is in Somalië.

De wereld is prachtig en groen. En God, geprezen is Hij, heeft jullie tot zijn rentmeesters gemaakt

Profeet Mohammed

Sinds 2009 presenteert hij regelmatig het radioprogramma Deegaanka (‘milieu’ in het Somalisch) op Radio Hargeisa. Mensen kunnen live inbellen tijdens de uitzending. „Ik vertel ze: we zijn als mens óf een vloek óf een zegen voor ons milieu. Vroeger was dat besef er meer.” Laatst las hij een oud herdersgebed voor waarin de mensen werden opgeroepen het land niet te verwaarlozen. „Vooral door de oorlog is de zorg voor het milieu naar de achtergrond verdwenen.”

Kijk ook: Somalië heeft last van droogte én overstromingen

Volgens Awale zijn de milieu- en klimaatproblemen van Somalië niet los te zien van de conflicten en het terrorisme waar het land mee te maken heeft. „De handel in houtskool laat dit duidelijk zien.” Door de ontbossing wordt het land onvruchtbaar, waardoor de armoede onder herders verder toeneemt. „En dit zorgt weer voor nieuwe conflicten.”

Begin jaren 90 werd hij zich van dit verband bewust, toen hij scholen bouwde met zijn ontwikkelingsorganisatie Candle Light. Die stonden na twee jaar vaak weer leeg – vanwege de droogte. „De leerlingen moesten met hun nomadenfamilies op zoek naar water en eten.”

Groeiend bewustzijn

De 29-jarige Abdifatah Hared heeft het plichtsbesef waar Awale over spreekt. In 2016 richtte hij de milieuorganisatie Greenwatch Trust op. Hared is onderdeel van een nieuwe generatie, hoogopgeleide Somaliërs voor wie duurzaamheid een belangrijker thema aan het worden is. Zo werd hij vegetariër – een zeldzaamheid onder Somaliërs. Ook Hared ziet het effect van de oorlog op zijn landgenoten als het gaat om het milieu. Onverschilligheid. „Vooral de oudere generaties hebben de afgelopen decennia niets anders dan geweld en aanslagen gezien”, vertelt hij aan de telefoon vanuit een hotel in Mogadishu. „Dat stompt je af.”

Abdifatah Hared (29) is de oprichter van de Somalische milieuorganisatie Greenwatch Trust.

Daarom staat hij met Greenwatch Trust vooral voor de klas. Jongeren zijn volgens Hared beter te bereiken als het om duurzaamheid gaat. „Niet dat zij meteen het milieu noemen als ik vraag wat de grootste problemen in ons land zijn. Ze staan er wel opener voor.” Ook de overheid lijkt langzaam milieubewuster te worden, zegt hij. Deze zomer kreeg Greenwatch Trust een onderscheiding van de Somalische regering.

Ook onderzoeker Awale ziet positieve ontwikkelingen. Het aantal luisteraars naar Deegaanka neemt toe, en hij merkt dat hij met zijn nadruk op de islam gehoor vindt bij zijn landgenoten – al heeft dit tijd nodig. „Veel Somaliërs hebben nog nooit gehoord dat het milieu zo belangrijk is binnen ons geloof”, zegt hij via Skype. „Zelfs religieuze leiders komen met vragen naar me toe.”

Het is vooral aan de overheid het goede voorbeeld te geven, zegt Awale. „Het is goed dat de president zich uitsprak tegen de handel in houtskool.” Soms is het alleen minder duidelijk wat goed rentmeesterschap inhoudt. Voor de kust van Somalië zijn namelijk oliereserves gevonden. „Het vervuilen van de planeet wordt afgekeurd”, vervolgt Awale. „In de Koran staat: ‘Het verderf is op het land en de zee zichtbaar, door wat de mensen hebben verricht’.

Maar olie is voor Somalië een welkome inkomstenbron – en meer welvaart kan voor meer stabiliteit zorgen. Deze maand maakt de overheid bekend wanneer de exploratierechten worden verkocht.