‘Nederland heeft dit jaar een wake-up call gehad’

Bernice Notenboom Journalist en poolreiziger Bernice Notenboom neemt topbestuurders mee naar smeltende gletsjers, met het doel ‘impact’ te creëren. „De meeste mensen willen bijdragen aan het oplossen van klimaatverandering.”

Foto Lars van den Brink

Boven de verwarming van Bernice Notenboom (57) hangt een badpak te drogen. Vanochtend om half negen sprong ze – in de motregen – op een paar minuten lopen van haar huis het IJsselmeer in. Ze doet dat elke ochtend, met een groepje buurvrouwen. Weer of geen weer, ze trekken hun baantjes – van de steiger naar een boei verderop en terug, een half uur lang.

„Ik wil graag een jacuzzi in mijn tuin. Zodat we daar na het zwemmen een kopje koffie kunnen drinken.” Notenboom geeft een rondleiding door haar huis, inclusief open woonkeuken met rijk gedekte lunchtafel – aardbeien, blauwe bessen, yoghurt, crackers – en een appartement voor Airbnb-gasten. Begin dit jaar was de verbouwing klaar en kon ze haar huis in. „Na jaren te hebben gelogeerd bij vrienden is het fijn om hier nu ook mijn eigen plek te hebben.” Canada, waar ze ook een huis heeft, beschouwt ze als thuis. Maar ze is geregeld in Nederland voor haar werk. Aan de muur hangt een portret van haarzelf tijdens de Noordpool-ski-expeditie die ze organiseerde in 2014. Ze wilde de urgentie van klimaatmaatregelen onderstrepen en laten zien dat dit soort expedities in de toekomst niet meer mogelijk zullen zijn door het smeltende ijs.

Skolstrejk for klimatet

Het is 11 oktober 2019 – de dag dat Greta Thunberg met haar Skolstrejk for klimatet de Nobelprijs voor de Vrede had kunnen winnen. Maar de prijs gaat naar de Ethiopische premier Abiy Ahmed, die vrede sloot met buurland Eritrea. „Ik ben blij voor Greta dat ze niet heeft gewonnen”, zegt Notenboom met een kop thee in haar handen. „Zoiets brengt enorm veel druk met zich mee. Terwijl haar bijdrage aan de oplossing van het klimaatprobleem – naast bewustwording – nog gering is.”

2019 was het jaar van vliegschaamte, van de Amazone die in brand stond, van klimaatdemonstraties en hittegolven. Steeds rezen dezelfde vragen. Wat kunnen we doen? Wat moeten we doen? Zijn we bereid onze auto te laten staan, onze vliegreizen op te offeren?

2019 werd zo ook het jaar van klimaatjournalist en poolreiziger Bernice Notenboom. Het in de zomer door het kabinet gepresenteerde klimaatakkoord bevat sporen van haar werk: in het akkoord staat de ‘Spitsbergen Ambitie’ – een samenwerking tussen Nederlandse financiële instellingen om klimaatverandering tegen te gaan. Notenboom had bestuurders van die instellingen eerder mee naar Spitsbergen genomen zodat ze de gevolgen van klimaatverandering met eigen ogen konden waarnemen.

Notenboom vloog in 2019 de wereld rond om te werken aan haar documentaire Sky Gods, over de prijs van vliegen. De film gaat in 2020 in première. „We zijn dit jaar al met de filmploeg in Oeganda geweest, en op Paaseiland, en straks vlieg ik van hieruit naar Canada om daar ijsberen te filmen, en dan door naar Kaapstad en weer terug naar Andijk…” Ze neemt een slok thee, en vervolgt: „Ik weet dat ik er keihard op word afgerekend. Maar ik ben ervan overtuigd dat deze film kan bijdragen aan het versnellen van het vinden van oplossingen. Bovendien vlieg ik niet binnen Europa, en ik neem alleen directe vluchten: dat scheelt al een hoop.”

Notenbooms strategie is het veroorzaken van impact: ze wil mensen de gevolgen van hun handelen laten ervaren. Zoals de reis naar Spitsbergen, in 2017 en 2018, met dertig Nederlandse topbestuurders. „Je loopt het risico dat het wordt veroordeeld als snoepreisje. Maar die mensen zijn even weg van wifi, secretaresses en agenda’s. Ze stellen zich open, tonen hun kwetsbaarheid. Dan kun je mensen in de kern raken. Ik ben ervan overtuigd dat de meeste mensen willen bijdragen aan het oplossen van klimaatverandering.”

Foto Lars van den Brink

 

Elektrisch vliegen

Voor Sky Gods neemt ze – met Schiphol en vliegtuigmaatschappijen – de toekomst van het vliegen onder de loep. Van alternatieve brandstoffen tot compensatie en vlieggedrag. Het is ook een film over haar eigen dilemma’s. „Als ik van Amsterdam naar Calgary vlieg, is dat retourtje 8 vierkante meter smeltend noordpoolijs. Dat is de ironie: ik vlieg over de Groenlandse ijskap. Dus elke keer kijk ik naar beneden en zie ik het drama.”

Ze snapt dat de term vliegschaamte aanslaat: „Vliegschaamte is heel concreet. Aan die kolencentrales kunnen we niet veel doen, hieraan wel.” Het compenseren van vliegkilometers, bijvoorbeeld door het planten van bomen, schilderen vliegmaatschappijen volgens haar te veel af als de heilige graal. „Als je er kritisch naar kijkt, klopt het niet. Wij behoren tot de rijkste aardbewoners en kopen onze zonden af.” Er zijn alternatieven die meer zoden aan de dijk zetten, zegt ze. Niet alleen in de vliegsector. „Toen ik voor Sky Gods afgelopen zomer in Oeganda was, bezochten we de bedenkers van de cookstove. Voor zo’n efficiënte oven is tot 50 procent minder brandstof nodig, en er komt veel minder rook vrij. Voor 2 euro kun je er eentje maken en leveren, en het mooie is: je hebt er direct iets aan. Bij geplante bomen duurt het even voordat ze CO2 opnemen.”

Naar Oeganda nam ze dj Sam Felt mee. „De muziekindustrie is vervuilend. Felt vliegt zeker tweehonderd keer per jaar. Als hij elektrisch zou kunnen vliegen naar zijn concerten en de middelen zou hebben, dan zou hij dat allang gedaan hebben. We zitten gevangen in een transitieperiode. Tot we elektrisch kunnen vliegen, moeten we iets anders doen. Maar dat zal op grote schaal niet voor 2050 gebeuren, al wil een maatschappij als EasyJet het al rond 2030 invoeren op korte afstanden binnen Europa.”

 

Shock-effect

Notenboom staat op om een nieuwe pot thee te zetten. „Ik wilde eigenlijk een warmtepomp installeren. Maar dat kan niet, want ik zit al in het grondwater. Ik kan niet nog eens een paar meter naar beneden. En ik heb niet genoeg ruimte voor zonnepanelen om zelfvoorzienend te zijn. Wat ik wel heb kunnen doen: het installeren van een inductiefornuis. En alles isoleren – alles is dubbel glas. Energie koop ik in bij een windmolen hier in Medemblik. That’s it. Meer kan ik niet doen. Dat is lastig. Je wil bijdragen, maar voortdurend loop je tegen je eigen grenzen aan.”

Ze richt zich met haar werk vooral op mensen die ‘aan de knoppen zitten’ – zoals beleidsmakers. Ze laat op haar laptop een recente presentatie zien. „Er zijn drie dingen waar mensen door in actie komen. Ten eerste hebben ze voldoende informatie nodig om keuzes te maken. Daar ontbreekt het vaak aan. Dus ik probeer via cijfers een shockeffect te creëren, bijvoorbeeld over overbevolking, want dat is een van de grootste problemen. Ten tweede moet het tot actie overgaan zo makkelijk mogelijk zijn: als we willen overstappen op een elektrische auto, moet het niet te duur zijn. En tot slot moet iedereen het tegelijk willen: je wilt niet dat ene vega-meisje zijn dat nooit vliegt.”

 

Je wilt niet dat ene vega-meisje zijn dat nooit vliegt

 

Zelf ervaart ze zelden nog een shockeffect. „Al maakten de hittegolven van afgelopen zomer indruk. We zijn er helemaal niet op voorbereid. Mijn ouders zijn 95 en wonen in een appartement zonder airco. Ik heb lang gezocht naar een ventilator.” Ook de extreme droogte, afgewisseld met intense hoosbuien zijn problematisch. „Bij heftige regen staat de kelder vol hier, dat is dit jaar vijf of zes keer gebeurd. De vorige bewoners hadden dat zelden. Nederland heeft dit jaar wel een wake-up call gehad.”

Notenboom woont pal achter het IJsselmeer. Alleen een dijk scheidt haar van het water. „Met alleen dijken verhogen gaan we er niet komen. We moeten ons meer richten op aanpassing van ons landschap aan droogte en overstromingen. Een landschap maken dat als het ware meebeweegt met extreme weerssituaties, en zeespiegelstijging.” Ze klikt verder door de presentatie. „Creatief denken is belangrijk. In Los Angeles willen ze nu het asfalt wit verven, en alle daken en parkeerterreinen ook. Dat zijn simpele oplossingen, maar ik denk dat ze een verschil kunnen maken. Wit en groen, dat zijn de kleuren die onze planeet koel houden: sneeuw en ijs reflecteren zonlicht, bossen nemen CO2 op en vormen zo onze airconditioning.”

 

IJsvrij

Soms is het lastig om objectief te blijven over een onderwerp waarbij ze zelf zo betrokken is, zegt Notenboom. „Ik zat drie jaar geleden eens bij De Wereld Draait Door, in een winter met heel weinig zeeijs. Op basis van andermans informatie zei ik dat, als het zo door zou gaan, de Noordpool binnen een paar jaar ijsvrij zou zijn. Na afloop kreeg ik kritiek van wetenschappers, omdat het ook een El Niño-jaar was, waarin het zeewater in de Atlantische Oceaan veel warmer was dan normaal, en dat had invloed op het poolgebied. Daarin had ik veel genuanceerder moeten zijn. Je ziet het bij veel media gebeuren, dat ze soms te kort door de bocht zijn. Dat is koren op de molen van de klimaatsceptici. Er is genoeg objectief bewijs voor onze invloed op klimaatverandering, maar we moeten het goed onderbouwen.”

Notenboom trekt haar jas aan. Tijd voor een wandeling over de dijk. Canadese ganzen vliegen over in V-formatie. „Ook op de vogeltrek heeft klimaatverandering invloed. De timing van veel vogels verandert, met alle gevolgen van dien: soms zijn de beste broedplekken al bezet als ze aankomen, of er is te weinig voedsel beschikbaar. Andere vogels trekken niet meer, maar overwinteren gewoon.”

Ze staart over het IJsselmeer, door een waas van motregen. „Ik zie de weg naar duurzaamheid als een expeditie. We weten niet waar we tegenaan lopen, hoeveel het gaat kosten en wie we in ons team moeten hebben. Je kunt maar op een ding vertrouwen: je moet het avontuur aangaan. Zoals poolreiziger Ernest Shackleton zei: ‘optimism is true moral courage’. Het enige waarmee je klimaatverandering kunt bevechten, is met het geloof dat het op te lossen is. Dus ik blijf geloven.”

 

Het jaar in tien interviews