Geen zorgpersoneel? Zet de stagiair maar in

Verpleegzorg Op het meldpunt ‘Stagemisbruik in de zorg’ heeft de vakbond FNV 540 klachten ontvangen. Stagiairs zeggen onvoldoende begeleiding te krijgen.

De helft van de stagiairs die bij de FNV klaagden over onvoldoende begeleiding, overweegt werk buiten de zorg.
De helft van de stagiairs die bij de FNV klaagden over onvoldoende begeleiding, overweegt werk buiten de zorg. Foto Lex van Lieshout/ANP

Of hij ertoe bevoegd was? Geen idee. Of hij het gevoel had dat hij het aankon? Nee. De 24-jarige Jasper, die liever niet met zijn achternaam in de krant wil, was amper twee weken bezig met een praktische opleiding maatschappelijke zorg, toen hij tijdens zijn stage in de gehandicaptenzorg in zijn eentje voor een groep van zes bewoners kwam te staan.

„Daar stond ik ineens voor mensen met zwaar autisme, persoonlijkheidsproblematiek en mensen met het syndroom van Down. Als bewoners agressief werden, moest ik het alleen oplossen. Op gevoel. Niet op basis van wat ik geleerd had – want ik hád nog nauwelijks iets geleerd.”

Het was niet zozeer dát er iets misging, maar wel dat hij er alleen voor stond als het verkeerd zou gaan. Jasper: „Als er brand was uitgebroken, had ik geen idee wat ik had moeten doen. Doordeweeks was mijn praktijkbegeleider nog wel in de buurt, die begeleidde in hetzelfde gebouw een andere groep van zes bewoners, maar al snel werd ik in mijn eentje op weekenddiensten gezet.”

Wonden verzorgen

Jasper is een van de stagiairs die zich meldden bij het meldpunt stagemisbruik van de FNV. De vakbond opende dit meldpunt nadat in een uitzending van Reporter Radio (KRO-NCRV) naar voren kwam dat stagiairs bij sommige zorginstellingen onvoldoende begeleid werden.

Sinds begin vorige maand kunnen medewerkers, leerlingen en stagiairs uit kinderopvang, gehandicaptenzorg, verpleeg- en verzorgingshuizen en thuiszorg hun ervaringen al anoniem delen, sinds 25 november geldt dat voor de hele zorgsector. De vakbond hoopt zo een goed beeld te krijgen van de omvang van de problemen en namen te verzamelen van instellingen waar het misgaat. Deze woensdag maakte de FNV bekend dat er tot nu toe 540 meldingen zijn binnengekomen.

Lees meer over de tekorten in, onder andere, de zorg: Hoe de overheid de personeelstekorten heeft laten oplopen

Zo vertelt een stagiair in de verpleegzorg dat ze in haar tweede stageweek wonden moest verzorgen bij een patiënt met twee geamputeerde tenen, terwijl ze daar alleen nog theorieles over had gehad. Een medewerker in de kinderopvang meldt hoe er een stagiair werd geregeld ter vervanging van een collega die een vinger brak. Diverse melders moesten medicatie toedienen zonder daarvoor de juiste kennis of diploma’s te hebben.

Personeelstekort

Het personeelstekort in de zorg is nijpend. In het derde kwartaal van 2019 telde de sector ruim 39.000 openstaande vacatures, aldus de jongste cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek. „Voor zorginstellingen is het daarom aantrekkelijk stagiairs in te zetten, voor werkzaamheden waar geen personeel voor te vinden is”, zegt Ton Wilthagen, hoogleraar arbeidsmarkt aan Tilburg University. „Er is nu eenmaal meer werk en daardoor ook minder ruimte voor begeleiding.”

Hoewel niet wettelijk is vastgelegd aan welke regels een stage moet voldoen, heeft de Inspectie SZW wel een richtlijn opgesteld, zegt Wilthagen. Hierin staat onder meer dat de stage een leercomponent moet hebben en de stagiair voldoende begeleiding moet krijgen. „Als niet aan die richtlijn wordt voldaan, is het de vraag of je dat meteen stagemisbruik mag noemen. Je kunt zoiets ook omschrijven als een intensieve manier van stage lopen, waarbij er minder tijd is voor begeleiding en reflectie”, aldus Wilthagen.

Wel zit er een duidelijk risico aan de inzet van stagiairs op plekken waar zij niet de juiste bevoegdheden voor hebben, ziet Wilthagen. „Het kan tot onverantwoorde situaties leiden. In theorie is de organisatie geholpen met extra handen, maar als een stagiair een verkeerd spuitje zet, zijn we verder van huis.”

Deskundige begeleiding

Cor de Beurs, bestuurder bij FNV Zorg & Welzijn, trekt de grens scherper. „Leerlingen en stagiairs moeten deskundige begeleiding krijgen.” De Beurs snapt dat er door personeelstekorten druk ontstaat om stagiairs als werknemer in te zetten, „maar dat moet je als zorgbedrijf niet willen”, zegt hij. „Het keert zich aan alle kanten tegen je: patiënten krijgen geen goede zorg, de leerling komt onder druk te staan en uiteindelijk lijdt de hele branche eronder.”

Voor de helft van de melders is de negatieve ervaring tijdens de stage zelfs reden te overwegen een baan buiten de zorgsector te zoeken. Kwalijk, vindt De Beurs. „De sector zit te springen om mensen en deze ervaringen zorgen er juist voor dat ze afhaken.”

Hoeveel zorgbedrijven onvoldoende begeleiding bieden of hun stagiairs onbevoegd handelingen laten verrichten, is lastig vast te stellen. De Samenwerkingsorganisatie Beroepsonderwijs Bedrijfsleven (SBB), die erkenningen voor stagebedrijven in het mbo beheert, trok dit jaar tot dusver 1.834 erkenningen in voor de sector Zorg, Welzijn en Sport. Hoeveel daarvan te maken hadden met klachten over stages, is bij de organisatie niet bekend. Wel meldt een woordvoerder dat na controles dit jaar tweehonderd erkenningen voor thuiszorgorganisaties werden ingetrokken, omdat ze onvoldoende stagebegeleiding boden.

De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd, die toezicht houdt op de kwaliteit van zorg, zegt „enkele meldingen” te hebben gehad van situaties waarin stagiairs zorgtaken, zoals begeleiding van een groep cliënten, in hun eentje moesten verrichten. Maar ook hier worden geen cijfers bijgehouden.

Een groot deel van de klachten komt bovendien niet bij de betrokken instellingen terecht. „Veel problemen worden door het stagebedrijf en de stagiair of school zelf opgelost”, aldus de SBB.

Daar komt bij dat stagiairs niet snel aan de bel trekken, zegt hoogleraar Wilthagen. „Ze willen laten zien dat ze goed kunnen werken en niet alles hoeven te vragen. Ze willen hun stageplek niet kwijt.”

Extreme vermoeidheid

Ook stagiair Jasper kaartte zijn problemen niet aan. „Ik dacht dat de situatie normaal was en was ambitieus.” Maar na een paar maanden kreeg hij vermoeidheidsklachten. „Ik functioneerde op de toppen van mijn kunnen, wat uiteindelijk tot extreme vermoeidheid leidde. Op aanraden van mijn psycholoog meldde ik mij uiteindelijk ziek met burn-outverschijnselen.”

Het meldpunt van de FNV blijft nog tot 6 januari open. De Beurs: „Dan gaan we kijken of er duidelijk een paar ‘zorgcowboys’ naar voren komen, die stagiairs als handig verdienmodel zien, of dat het een veel breder probleem is. Als blijkt dat begeleiding structureel onvoldoende is, dan moeten we er wellicht op aansturen dat sommige bedrijven even geen leerlingen meer aannemen.”