Reportage

Cyanide- suïcide mag niet meer in Turkije

Istanbul Het aantal zelfdodingen in Turkije is flink gestegen. De regering ontkent een verband met de crisis, maar heeft verkoop van cyanide verboden.

Honderden luxe winkelcentra, symbool van economische groei en doorgeschoten consumentisme onder de AKP, zitten diep in de problemen door de valutacrisis van 2018 en de daaropvolgende recessie.
Honderden luxe winkelcentra, symbool van economische groei en doorgeschoten consumentisme onder de AKP, zitten diep in de problemen door de valutacrisis van 2018 en de daaropvolgende recessie. Foto Getty

Voor de deur van een appartement in Fatih, een conservatief-religieuze wijk in Istanbul, vond de politie vorige maand een briefje: ‘Cyanide, wees voorzichtig! Niet binnenkomen!’ De agenten waren gebeld door buren die de bewoners niet konden bereiken. Hun telefoons stonden al dagen uit. In de woning trof de politie de lichamen aan van twee broers en twee zussen. Uit de autopsie bleek dat ze zelfmoord hadden gepleegd door vergiftiging.

„Het was een akelig en aangrijpend gezicht”, zegt buurman Aydin (60), die door de politie werd gevraagd de overledenen te identificeren. Hij wil niet met zijn achternaam in de krant, maar kende de familie goed: Kamuran Yetiskin (60) woonde er al twaalf jaar, samen met haar broer Yaşar (56), haar zus Oya (54), en haar broer Cüneyt (48). „Hun gezichten waren zo wit als een doek. Hun oren waren knalrood, alsof al het bloed daar naartoe was getrokken. En er zat schuim op hun mond.”

De tragedie schokte Turkije, waar zelfmoord over het algemeen wordt beschouwd als een zonde. De schok was des te groter toen een dag later nóg een familie zelfmoord pleegde met cyanide, dit keer in de zuidelijke badplaats Antalya. De vader vergiftigde eerst zijn vrouw en twee kinderen en sloeg daarna de hand aan zichzelf. En twee weken geleden was het weer raak: een zakenman in Bakirköy, een buitenwijk van Istanbul, doodde zijn vrouw, zijn zoon en zichzelf.

De incidenten vestigen de aandacht op de financiële moeilijkheden waarin veel mensen zitten als gevolg van de economische crisis die vorig jaar uitbrak. Hoewel de redenen waarom mensen uit het leven stappen complex zijn, speelden geldproblemen in alle gevallen een rol. Maar daar wil de regering niets van weten. „Ze zeggen dat het vanwege de honger was – dat is niet waar”, zei vicepresident Fuat Oktay. „We hebben geen informatie dat de zelfmoorden te maken hadden met armoede.”

De familie in Fatih liet geen zelfmoordbrief achter. Maar buren en bekenden zijn ervan overtuigd dat ze om geldproblemen een eind aan hun leven hebben gemaakt. „Toen hun moeder twee jaar geleden overleed, erfden ze grote schulden”, zegt buurman Aydin. „Alleen Oya had een baan, als docent aan een universiteit. De anderen leefden van haar salaris. Omdat ze zo diep in de schulden zat, had de bank onlangs beslag gelegd op haar salaris.”

Geldproblemen

De familie Yetiskin had ook een behoorlijke rekening openstaan bij de buurtwinkel die op de onderste verdieping van hun appartementsgebouw zit. De eigenaar is Yusuf Deniz (55), een kalende man met een grijze stoppelbaard. Hij slaat het schrift open waarin hij de schulden van zijn klanten opschrijft. „Hun rekening bedroeg 2.740 lira en 50 kurus (omgerekend zo’n 335 euro)”, zegt hij. „Maar ze zeiden nooit iets over hun geldproblemen.”

De familie leefde een teruggetrokken bestaan. Ze waren erg op zichzelf, kregen nooit bezoek. „Maar het waren goede mensen”, zegt Deniz. „Tijdens de ramadan boden de buren hun wel eens eten aan, of boodschappen. Het is traditie armen te helpen. Ze namen het nooit aan. ‘Er zijn mensen die het harder nodig hebben dan wij’, zeiden ze dan.”

Eén van de broers Yetiskin heeft nog drie maanden voor Deniz gewerkt. Als koerier die cig köfte rondbrengt, een gerecht dat wordt gemaakt van rauw vlees, bulgur en pittige kruiden. Zijn vrienden hadden geld bij elkaar gelegd om een fiets voor hem te kopen. Maar de handel liep slecht, en vanwege de schulden legde de bank ook beslag op de fiets.

Op de pof bij de buurtwinkel

De familie Yetiskin was niet de enige die geregeld op de pof boodschappen haalde bij de buurtwinkel, of bakkal, gebruikelijk bij dit soort zaakjes dat van oudsher het centrum van de wijk is. „Er zijn zo’n vijftig mensen die me in totaal 10.000 lira (1.565 euro) verschuldigd zijn”, zegt Deniz terwijl zijn vinger langs de namen in zijn schrift glijdt. „Sommigen zullen hun schuld wel aflossen, maar ik verwacht het grootste deel van het geld nooit te zullen terugzien.”

Lees ook:Nieuwe Turkse bankpresident volgt instructies Erdogan wel op

Deniz heeft onlangs een kartonnen bord boven de toonbank gehangen met daarop de tekst: ‘Vraag niet om krediet, ik zal je hart breken’. Dit blijkt niet zo resoluut als het klinkt. „Ik heb deze winkel al 28 jaar”, zegt hij. „Ik ken al mijn klanten, ze zijn mijn vrienden. Als kinderen ’s ochtends een sapje komen halen voordat ze naar school gaan, of de buurjongen vraagt om een pakje sigaretten, dan kan ik het niet over mijn hart verkrijgen om te weigeren. Het is maar een paar lira.”

Oppositiepartijen grijpen de zelfmoordgolf aan om de aandacht te vestigen op de economische ontberingen van veel gezinnen. Sinds de crisis van 2018 is alles schrikbarend duur geworden. De inflatie steeg vorig jaar tot 25 procent en is inmiddels gedaald naar 12 procent. Veel mensen geloven de officiële cijfers niet, want de stroomprijs is dit jaar wel tien keer verhoogd, een stijging van 57 procent in totaal. En in augustus verhoogde de regering de gasprijs met 15 procent, de vierde verhoging in minder dan een jaar.

Het gevolg is dat steeds meer mensen hun rekeningen niet kunnen betalen. Vorige maand werd bij 71.000 bedrijven en huishoudens in Istanbul het water en bij 41.000 huishoudens het gas afgesloten, een stijging van respectievelijk 627 procent en 100 procent ten opzichte van eerder dit jaar. Op de dag dat de familie Yetiskin dood werd aangetroffen, sloot een elektriciteitsbedrijf de stroom af in hun appartement om achterstallige rekeningen.

„Ik ben hier 28 jaar geleden naartoe verhuisd vanuit de zuidelijke stad Sanliurfa”, zegt Deniz. „De situatie was nog nooit zo slecht als nu. Mijn inkomen is niet meer genoeg om mijn kosten te dekken. Mijn stroomrekening was deze maand 2.000 lira (313 euro). Ik ben 24 uur per dag open, zeven dagen per week, met hulp van mijn vrouw en twee kinderen, van wie ik zelfs geld heb geleend om de boel draaiende te houden.” Hij wijst naar de lege schappen. „Maar ik heb geen geld voor nieuwe producten.”

Waren ze niet religieus genoeg?

De regering en haar aanhangers zien elk verband dat wordt gelegd tussen de zelfmoorden en de economie als een sinistere poging om de publieke opinie te manipuleren. De conservatief-religieuze krant Yeni Akit stelde dat de zelfmoorden voortkomen uit gebrek aan religieuze overtuiging. In de boekenkast van de familie Yetiskin was immers een exemplaar gevonden van ‘God als misvatting’ van bioloog Richard Dawkins. ‘Een atheïstisch boek zette vier mensen aan tot zelfmoord!’, kopte de krant.

Sinds 2012 is het aantal zelfmoorden in Turkije flink gestegen. Vorig jaar maakten 3.161 mensen een eind aan hun leven, gemiddeld acht per dag. Omdat de recente zelfdodingen zo kort op elkaar volgden, en op dezelfde wijze werden uitgevoerd, lijkt er sprake van kopieergedrag. Om herhaling te voorkomen besloot de regering de verkoop van cyanide aan banden te leggen. Daarnaast gaat mediawaakhond RTÜK strenger optreden tegen berichtgeving die zelfmoord „normaliseert” en „dramatiseert”.

De laatste twee zelfdodingen worden in sommige regeringsgezinde media neergezet als moord– de mannen zouden hun vrouwen en kinderen onvrijwillig hebben meegesleept in hun dood. Maar socioloog Sureyya Su verdedigde de vaders in de linkse krant Birgün. „Het is een soort ‘bescherming-redding’-reflex. Ze denken dat hun kinderen na hun dood gevaar lopen. Ze vertrouwen de staat niet, hun buurt niet, en hun familieleden niet.”

De vader in Antalya liet naast een lijst met schulden een brief achter, waarin hij uitlegt waarom hij zichzelf en zijn gezin van het leven heeft beroofd. „Als ik alleen mezelf had gedood, zouden mijn vrouw en kinderen in een onvermijdelijke depressie zijn beland. Ik kon ze niet achterlaten op deze afschuwelijke wereld. Ik bid de hele tijd. Vandaag bracht ik mijn geliefde dochter naar bed en knuffelde ik haar langer en steviger dan ooit. Mijn hart is gebroken.”

Praten over zelfdoding kan bij de landelijke hulplijn 113 Zelfmoordpreventie. Telefoon 0900-0113 of www.113.nl.