Reportage

Als er één boer gaat, dan gaan ze allemaal

Boerenprotesten In heel Nederland proberen boeren woensdag ‘het land plat te leggen’. Maar mag dat allemaal? „Je moet pragmatisch zijn”, zegt een politiewoordvoerder.

Boze boeren blokkeren de grensovergang bij Bad Nieuweschans, tegen de Duitse grens aan.
Boze boeren blokkeren de grensovergang bij Bad Nieuweschans, tegen de Duitse grens aan. Foto Siese Veenstra

Je moet er een uur of vijf voor rijden, maar dan heb je ook wat: een grensblokkade. Stapvoets rijden meer dan honderd trekkers nog voor het licht wordt dwars door de provincie Groningen. Van het dorp Niezijl aan de Friese kant van de provincie tot aan Bad Nieuweschans, dat tegen Duitsland aanligt.

In heel Nederland vertrekken boeren woensdag rond dezelfde tijd, 6.00 uur in de ochtend, vanaf afgesproken verzamelpunten. Ze willen ‘het land platleggen’ – daarover gaat het al weken op sociale media.

In Bad Nieuweschans parkeren de boeren hun trekkers op de A7, ter hoogte van de grensovergang. De grensblokkade is „een ludieke actie”. Al heerst over waaróm de boeren er actievoeren weinig overeenstemming. „Alleen een beetje toeren”, zegt de een. Een ander: „Als de één gaat, gaan we allemaal.” De boeren praten over stikstof, het kabinet dat „spelletjes speelt” en „aan landjepik doet”, over „linkse partijen die de veestapel willen halveren”.

Kijk hoe machtig we zijn, laten de boeren zien. Voor de buitenstaanders lijken de acties ongeorganiseerd. Maar met die ogenschijnlijke spontane planning weten de boeren woensdag wel grote delen van Nederland plat te leggen. Door Nederland staan woensdagochtend twee keer zoveel files als gewoonlijk.

In optocht langs bedrijven

In Noord-Brabant, op industrieterrein Moerdijk, rijden boeren in optocht langs bedrijven die volgens hen ten onrechte buiten schot blijven bij de maatregelen om de stikstof terug te dringen. Een afvalverwerker. Een energiecentrale. Even verderop de Amercentrale van stroomproducent RWE in Geertruidenberg. En chemiebedrijf Sabic in Bergen op Zoom.

Lees ook: Zoveel stikstofuitstoot? De boeren geloven er niets van

Let bij de optocht op dit spandoek: ‘Emissie na 1960: vliegtuigen +384%, auto’s +200%, mensen +123%, koeien -68%’.

Het spandoek weerspiegelt de mening van boeren dat nota bene zij, die al zo veel hebben gedaan om de hoeveelheid ammoniak drastisch te reduceren, moeten opdraaien voor de milieuvervuiling van anderen.

In Tilburg wordt het distributiecentrum van Albert Heijn omsingeld – al had de rechter de boeren een dag eerder de blokkade van distributiecentra verboden. In Veghel, waar ook het hoofdkantoor van Jumbo ligt, rijden de trekkers langzame rondjes om de loods, om de vrachtwagens te vertragen. Het personeel van het Jumbo-distributiecentrum in Breda besluit koffie en koeken aan de boeren uit te delen. De boeren vertrekken als de politie dreigt hun trekkers in beslag te nemen.

Foto Siese Veenstra

Bijna negentig kilometer verderop, in Hilversum, eist een delegatie van zestig boeren van de hoofdredactie van de NOS „zendtijd” op tv. Even daarvoor hebben ze met hun trekkers het Mediapark geblokkeerd. De boeren willen „eens mooi vertellen hoe het allemaal zit, en dat iedereen in Nederland dat kan horen”.

NOS-presentator Edwin van der Berg krijgt, terwijl hij op televisie live verslag van de actie doet, stickers van de boeren op zijn schouders geplakt. ‘NOS = FAKE NEWS’, staat erop.

In Arnhem wordt op advies van de politie het provinciehuis afgesloten – daar staan trekkers voor de deur. Op het Abdijplein in Middelburg, voor het Zeeuwse provinciehuis, staan zestig tractoren. In Den Bosch, waar boeren in het centrum voor overlast zorgen, worden de boeren ook naar het provinciehuis geleid. In Nijmegen blokkeren de boeren het centrum van de stad. In Den Haag zijn delen van het centrum afgesloten.

Waarom mag dit eigenlijk?

Ondertussen rijst de vraag: wáárom mogen de boeren eigenlijk snelwegen blokkeren? Eerder dit jaar kregen de ‘blokkeerfriezen’ nog taakstraffen opgelegd omdat zij in 2017 de snelweg afsloten voor anti-Zwarte Piet-demonstranten.

Lees ook: Boeren gaan van hard tot radicaal

„Je moet pragmatisch zijn”, zegt een politiewoordvoerder. „Met een paar politiebusjes krijg je onmogelijk een paar honderd tractoren van de weg. De acties waren door het hele land, actievoerders verplaatsten zich van de ene naar de andere plek. Je kunt niet op al die plekken hard handhaven, dat is niet realistisch, qua capaciteit”. En, zegt de woordvoerder: hard handhaven is ook „niet wat je als samenleving wilt”.

Uit de vrachtwagen van Martijn Oman (34) klinkt schel gegil. Op de A1 bij De Lutte, in Overijssel, vlakbij de grens met Duitsland, hebben boeren ook de grens geblokkeerd. Oman, vrachtwagenchauffeur, vervoert biggen. Jonge beesten, die de stress van de krappe vrachtwagen en het lange stilstaan niet aankunnen. Hij zegt: „Als vervoerder heb ik veel met boeren te maken. Ik begrijp hun problemen. Maar dit gedrag gaat nergens over.”

Foto Siese Veenstra

Oman laat de chatgroep van Farmers Defence Force Overijssel zien. Ruim drieduizend mensen zijn lid. Oman heeft net een bericht gestuurd: ‘Maak die opstopping daar eens los. Er staan hier kinderen en ouderen stil, door jullie.’ Hij krijgt antwoord: ‘Waarom?’ De boeren staan bij de wegblokkade een stukje verderop worsten te grillen.

„Nog even”, zegt Oman, „en ik zorg dat die boeren nog harder krijsen.”

Jan Brouwer, hoogleraar algemene rechtswetenschap aan de Rijksuniversiteit Groningen, vindt dat de politie harder had moeten optreden. „Vanuit juridisch oogpunt is er geen argument te bedenken waarom de politie hier niet met veel haast en spoed heeft ingegrepen.” De actievoerders overtraden volgens hem de Wet openbare manifestaties. „Je mag niet zonder kennisgeving overal en nergens snelwegen blokkeren”.

Alleen als er hele goede redenen voor zijn, maakt de rechter een uitzondering, zegt Brouwer. „Maar die redenen gaan hier niet op. Deze mensen komen niet op voor het algemeen belang, maar voor hun eigen belang. En hun acties zijn niet tegen de regering, maar tegen weggebruikers, die part noch deel hebben in de besluitvorming.” Dat de politie niet optreedt, doet volgens Brouwer afbreuk aan het overheidsgezag. „Je moet uitstralen dat je dit niet accepteert.”

Strategisch opereren

Veiligheidsdeskundige Otto Adang van de Politieacademie ziet dat anders. De politie heeft volgens hem strategisch geopereerd om te zorgen dat de acties niet uitlopen op geweld. Onderdeel van die benadering is dat de politie de acties „faciliteert” en grenzen stelt. „Dat kon je terugzien in het optreden. De boeren demonstreerden even, en gingen weer verder. Op plekken waar bevelen niet werden opgevolgd, zijn bekeuringen uitgedeeld.”

De politie kon ook weinig anders, zegt Adang. „De trekker is een machtig wapen. Je kunt er niet even op afstappen om de bestuurder in zijn kraag te vatten. Als je er een prestigekwestie van maakt, zul je zwaar materieel van defensie moeten laten aanrukken. En sta je drie keer zo lang de boel te blokkeren. Dan kun je beter afspreken: jullie staan hier een uurtje - en dan weer weg.”

Met medewerking van Arjen Schreuder, Mark Middel en Jan van Poppel.