Star Wars: wankelend langs verre sterrenstelsels

Achtergrond Waarom lijkt elke aflevering in de Star Wars-reeks steeds zo’n zware bevalling te zijn? Na ‘The Rise of Skywalker’, deze week in de bioscoop, begint een nieuw hoofdstuk in de saga.

In het universum van Star Wars mag van fans niet veel veranderen.
In het universum van Star Wars mag van fans niet veel veranderen.
Lees ook de recensie: Zelfs de bekende lichtsabelduels ogen weer fris in overtuigende negende Star Wars-film

‘Ik was nooit zo sterk met eindes”, erkende regisseur en superproducer J.J. Abrams onlangs in The New York Times. „Ik weet hoe ik een verhaal moet beginnen, eindes zijn lastig.”

J.J. Abrams is berucht om zijn slechte eindes sinds zijn doorbraak Lost (2004-2010), een tv-serie die jarenlang raadsel op mysterie stapelde om af te sluiten met een zeer onbevredigend vraagteken. Is hij de juiste man om na 42 jaar en 1.241 minuten speelfilm verdeeld over drie trilogieën de Star Wars-sage tot een goed eind te brengen?

In Star Wars: The Rise of Skywalker, deze week in de bioscoop, bereiken de avonturen van de familie Skywalker hun apotheose. Het begon in 1977, toen boerenkinkel Luke Skywalker in Star Wars: A New Hope woestijnplaneet Tatooine verliet om als Jedi-ridder – strijdmonnik met lichtsabel – het perfide Keizerrijk te lijf te gaan. Die strijd beslechtte hij in 1983 in zijn voordeel in Return of the Jedi met hulp van zijn afwezige vader Anakin, alias Darth Vader, die zich ooit tot het kwaad had bekeerd. In een tweede, veel minder populaire filmtrilogie liet George Lucas, geestelijk vader van Star Wars, vanaf 1999 zien hoe Anakin Darth Vader werd.

Disney, dat in 2012 Lucasfilm inlijfde voor ruim 4 miljard dollar, wekte Star Wars drie jaar later uit zijn sluimer met J.J. Abrams’ film The Force Awakens, die ruim 2 miljard dollar opbracht. Die film speelde zich ruim dertig jaar later af, maar in het sterrenstelsel ver, ver hier vandaan leek alles bij het oude gebleven, al ging het er met gekleurde en vrouwelijke helden wel wat inclusiever aan toe. Ditmaal vertrok heldin Rey van de obscure woestijnplaneet Jakku om met lichtsabel de fascistoïde First Order te lijf te gaan, die de plaats had ingenomen van het Keizerrijk. Schurk van dienst was nu de jonge Kylo Ren, zoon van Star Wars-veteranen prinses Leia Organa en Han Solo.

De weg voorwaarts

Dat feest der herkenning vindt nu een eind met The Rise of Skywalker. Maar elk eind is een begin, zeker nu vier Star Wars-films Disney al bijna 5 miljard dollar opleverden in de bioscoop alleen. De weg voorwaarts is duister. Het duo David Benioff en D.B. Weiss van Game of Thrones werkte aan een vierde trilogie, maar gaf er in oktober de brui aan. Te druk bij Netflix voor deze bijbaan, heette het.

Lucasfilm legt zich voorlopig toe op tv-series om de nieuwe streamingdienst Disney+ op gang te helpen. Zoals The Mandalorian, een ruimte-western rond een geharnaste premiejager, en een serie rond Jedi-ridder Obi-Wan Kenobi. Kathleen Kennedy (66), hoofd van Lucasfilm, gaf onlangs in Rolling Stone toe nog te twijfelen over nieuwe Star Wars-films. „Gaan we terug in de tijd of vooruit? Blijven we überhaupt in dit sterrenstelsel of vertrekken we naar een ander? Het universum is oneindig, dat is het goede en het slechte nieuws.”

Lucasfilm bevindt zich op een soortgelijk keerpunt als Marvel, die andere Disneydochter. Eerder dit jaar liet Marvel in Avengers: Endgame een halve generatie superhelden na 23 hitfilms sneuvelen of met pensioen gaan: Iron Man, Captain America, Black Widow en Hawkeye – die laatste krijgt een eigen tv-serie. Maar Marvel-directeur Kevin Feige heeft wel een concreet tijdpad: films met veteranen als Thor, Doctor Strange en Black Panther, lancering van nieuwe superhelden en ensembles.

Bij Marvel gaat het dan ook crescendo terwijl Star Wars sinds 2015 een aflopende reeks is. Waar Marvel een geruisloze lopende band voor ‘blockbusters’ is, lijkt elke Star Wars-film een zware bevalling, ook The Rise of Skywalker. Daar vertrok beoogd regisseur Colin Trevorrow (Jurassic World) na ‘creatieve meningsverschillen’ en moest vervanger J.J. Abrams pijlsnel een nieuw script verzinnen. Dat tijdverlies dwong hem al op de set de film te monteren.

Ligt dat aan Kathleen Kennedy, de machtigste vrouw van Hollywood? Zij leerde ooit als stagiair op de set van komedie 1941 Steven Spielberg kennen, werd zijn assistent en vaste producer, was betrokken bij talloze filmhits als Twister en The Sixth Sense. Ook haar lange vriendschap met George Lucas maakte Kenedy in 2012 tot ideale kandidaat om Lucasfilm voor Disney te leiden.

Kennedy koos voor een ambitieuze aanpak: elk tweede jaar een ‘grote’ trilogie-film en in het tussenjaar dan een kleinere, op zichzelf staande ‘Star Wars Story’. De eerste daarvan, Rogue One, ging in 2016 over een groepje rebellen op zelfmoordmissie om de blauwdruk van de ‘Death Star’ te stelen; het keizerlijke ruimteschip dat complete planeten verwoest. Het werd een succes, maar vraag niet hoe. De jonge regisseur Gareth Edwards, bekend van lowbudgetfilm Monsters (2010), leverde een half jaar voor de première zo’n onbevredigend werkstuk af dat veteraan Tony Gilroy (63) de zaak met vijf weken reshoots en hermontage moest redden.

Emotionele resonantie

Lucasfilms spindoctors benadrukten indertijd dat zulke reshoots standaard zijn en slechts „gesprekken in de cockpit” betroffen. Edwards’ actie was prima, er ontbrak hooguit wat emotionele resonantie. Maar twee jaar later verklaarde acteur Ben Mendelsohn dat Edwards’ versie totaal anders was. Tony Gilroy, die voor zijn klusje 5 miljoen dollar kreeg, zei achteraf dat Lucasfilm in 2016 in „zulke vreselijke, vreselijke problemen” was dat hij de situatie sowieso niet beroerder kon maken. Een „moeras” van verwarring en chaos, aldus Gilroy: niemand wist echt waar Rogue One over ging. Hem leek dat als buitenstaander simpel: „Alle helden sterven, dus gaat het over zelfopoffering.”

Gilroys relaas kan snoeverij zijn, maar de tweede ‘Star Wars Story’ Solo verliep in 2018 nog rommeliger. Vooraf zag men deze film over de jeugdjaren van smokkelaar Han Solo en zijn harige maatje Chewbacca als het begin van een filmserie. Maar Solo werd als eerste Star Wars-film ooit een verliespost. Regisseursduo Phil Lord en Chris Miller, bekend van hitkomedies als The Lego Movie, moest Solo’s schelmenstreken van hun lichte toets voorzien, maar de twee gingen zo baldadig om met script, toon en traditie dat ze na oplopende wrijving op de set werden ontslagen en veteraan Ron Howard de klus moest voltooien.

Na dat fiasco schrapte Lucasfilm plannen voor meer Star Wars Stories; Kennedy kreeg van Disney slechts een magere contractverlenging tot 2021. Haar management oogt wankel: frisse gezichten die het dekbed moesten opschudden werden steevast teruggefloten. Maar Kennedy staat ook voor een lastiger klus dan collega Kevin Feige bij Marvel. Feige lanceerde in 2008 in een omgeving van lage verwachtingen zijn superheldenteam en bouwde zijn eigen fanschare op. Kennedy erfde bij Star Wars een enorme, fanatieke fancultuur met 42 jaar traditie en een onwrikbare ‘canon’: een tijdlijn gebaseerd op de eerdere Star Wars-films. Vernieuwing wordt nauwelijks getolereerd: zelf George Lucas stond op voet van oorlog met zijn fans toen hij zijn Star Wars-films digitaal ging ‘verbeteren’.

Slaafse kopie

Dezelfde George Lucas mopperde in 2015 vanaf de zijlijn over de door de fans op handen gedragen wederopstanding van Star Wars in The Force Awakens. Een slaafse kopie van zijn eerste films uit 1977, vond hij. En dat klopt ook wel, erkende Disneys hoogste baas Bob Iger eerder dit jaar. Maar Lucas houdt geen rekening met de enorme druk van fans om alles bij het oude te laten, aldus Iger.

Dat bleek in 2017 wel bij de tweede film van de nieuwe trilogie: The Last Jedi van Rian Johnson. Daarin bleek held Luke Skywalker op zijn oude dag een defaitistische kluizenaar en heldin Rey geen familielid van de Skywalkers of de slechte keizer Palpatine maar een telg van obscure tokkies. Gefrustreerde fans liepen op internet te hoop tegen dat soort ketterij. The Last Jedi was veel minder lucratief dan de ‘slaafse kopie’ The Force Awakens.

In de aanloop van The Rise of Skywalker nemen zowel de acteurs als regisseur J.J. Abrams behoedzaam afstand van Rian Johnsons aflevering: de film belooft een restauratieproject te worden. Maar daarna lijkt een adempauze inderdaad op zijn plaats. Want wie kan het conservatisme van fans combineren met broodnodige vernieuwing? Marvels studiohoofd Kevin Feige wil dat wel proberen: hij toonde zich onlangs geïnteresseerd in het maken van nieuwe Star Wars-films. „Best een cool idee”, reageerde Kathleen Kennedy. „Maar we zijn niet in gesprek over hoe of wanneer.”

De 47-jarige Feige kent als gewezen fanboy de fancultuur van binnenuit. Zou hij in staat zijn twee Disneydochters tegelijk te leiden, zoals John Lasseter, het hoofd van animatiestudio Pixar, na de overname door Disney in 2006 het kwakkelende Disney Animation erbovenop hielp? Wie weet; misschien is het een veeg teken dat Feiges vertrouweling Jon Favreau nu de grote man is achter Star Wars’ jongste tv-serie The Mandalorian.