Hoekstra negeerde ambtelijk advies bij Air France-KLM

Aankoop aandelen Minister Hoekstra van Financiën werd door zijn ambtenaren gewaarschuwd: de deelname in Air France-KLM is onrechtmatig.

Minister Wopke Hoekstra van Financien en minister van Infrastructuur en Waterstaat Cora van Nieuwenhuizen tijdens een persconferentie op 26 februari 2019.
Minister Wopke Hoekstra van Financien en minister van Infrastructuur en Waterstaat Cora van Nieuwenhuizen tijdens een persconferentie op 26 februari 2019. Lex van Lieshout/ANP

Minister Wopke Hoekstra (Financiën, CDA) heeft bij de aankoop van aandelen Air France-KLM adviezen van zijn ambtenaren genegeerd. Zij waarschuwden de minister dat hij toestemming nodig had van de Tweede Kamer voor de aankoop. Zonder toestemming vooraf schendt de minister het zogeheten 'budgetrecht' van de Tweede Kamer en is de aankoop door de Nederlandse staat onrechtmatig, schreven ambtenaren in diverse notities aan Hoekstra.

Dat blijkt uit documenten die dinsdag zijn vrijgegeven door het ministerie van Financiën na een beroep van NRC op de Wet openbaarheid van bestuur (WOB).

Eind februari maakte Hoekstra bekend dat de Nederlandse staat 14 procent van de aandelen van Air France-KLM had gekocht, voor een bedrag van 744 miljoen euro. De Franse staat heeft een even groot belang in de moedermaatschappij van KLM. De aankoop was volgens het kabinet nodig om via zeggenschap op holdingniveau het publieke belang van KLM en Schiphol te kunnen waarborgen. De invloed van KLM binnen de holding neemt af, zag het kabinet.

Project Lelie

‘Project Lelie’, zoals de aankoop intern werd genoemd, is in januari en februari van dit jaar in alle stilte voorbereid op het ministerie van Financiën. Bijna elke vrijdag was er een overleg van een half uur over KLM tussen premier Rutte en de ministers van Financiën, Economische Zaken en Infrastructuur en Waterstaat. Als de voorgenomen aankoop uitlekte, zou de koers van Air France-KLM zeer waarschijnlijk omhoog gaan en was de staat duurder uit. Daarom was het belangrijk om „onder de radar” te blijven en de kring van ingewijden zo klein mogelijk te houden.

Lees ook het opiniestuk van Wim Voermans, hoogleraar staats- en bestuursrecht: Die informatie is van óns ministers, hou die niet achter

Om die reden besloot Hoekstra om op 19 februari, een dag voor de start van het stukje bij beetje kopen van aandelen door ABN Amro, alleen de leden van de vaste Kamercommissie Financiën vertrouwelijk te informeren. Zij moesten een geheimhoudingsverklaring tekenen, mochten niet overleggen met hun fractievoorzitters en er was geen griffier aanwezig. Deze aanpak botste met de wettelijke regels voor informatievoorziening aan het parlement, bleek in november al uit een notitie van de Commissie Financiën die het AD onthulde.

Waarschuwingen

Naar nu blijkt waarschuwden drie topambtenaren minister Hoekstra al op 17 januari, ruim een maand vóórdat de Nederlandse staat het belang in Air France-KLM aankocht, dat het kabinet bovendien goedkeuring van de Tweede Kamer nodig had vanwege de „budgettaire consequenties”. „De essentie van het budgetrecht is dat er geen [onderstreept] uitgaven mogen worden gedaan, voordat het parlement hiermee heeft ingestemd. Aankoop zonder autorisatie vooraf van de Kamer is onrechtmatig [onderstreept]”, schrijven de ambtenaren. Vertrouwelijk informeren verandert daar niets aan, voegen zij toe.

Aankoop zonder autorisatie vooraf van de Kamer is onrechtmatig, schreven de ambtenaren

De handelswijze van Hoekstra leidde direct tot kritiek in de Tweede Kamer, die zich net als de Franse overheid en de top van Air France-KLM overvallen voelde door de actie van het kabinet. Passeren van de Kamer bij zo'n majeure ingreep ligt extra gevoelig sinds het optreden van toenmalig minister van Financiën Wouter Bos tijdens de bankencrisis (2007/2008). De parlementaire enquêtecommissie-De Wit oordeelde later dat Bos democratische controle onmogelijk had gemaakt door de Kamer niet vooraf te informeren over de reddingsoperaties rond ABN Amro en ING.

Nood breekt wet

Net als Bos destijds wees Hoekstra ter verdediging in Kamerdebatten en -brieven op een dilemma voor het kabinet: informeren en instemming vragen moet, maar maakt een stille verwerving van aandelen onmogelijk. Bovendien geeft de wet het kabinet enige ruimte om in ‘nood-breekt-wet-situaties’ te handelen zonder goedkeuring van de Kamer, stelt Hoekstra, die zich daarbij beroept op advies van de landsadvocaat.

In een brief die maandag naar de Kamer is gestuurd, een dag voordat de WOB-stukken vrij werden gegeven, erkent de minister niettemin dat de „gevolgde handelwijze de aankoop van de aandelen potentieel [...] onrechtmatig maakt”. Tegelijkertijd herinnert hij de Tweede Kamer fijntjes aan „de ruime meerderheid” waarmee de Kamer achteraf instemde met de wijziging in begroting, die nodig was voor de verwerving van de aandelen Air France-KLM. Dat „ziet het kabinet als een ondersteuning van deze aankoop”, schrijft Hoekstra.

Lees ook het interview met Frans Engering, oud-diplomaat: 'Hoekstra heeft het spel gespeeld zoals de Fransen dat zelf ook zouden doen'

Dat het kabinet groot belang hecht aan zeggenschap over de positie van KLM binnen het moederbedrijf, blijkt ook uit de directe betrokkenheid van premier Rutte begin dit jaar. Zijn precieze rol bij ‘Project Lelie’ blijft overigens geheim: als enige van de vier betrokken ministeries besloot Algemene Zaken geen documenten openbaar te maken. Uit de stukken van Financiën, Economische Zaken en Infrastructuur en Waterstaat spreekt affiniteit met de luchtvaartsector. Waar het gaat over het nationale economische belang van Schiphol en KLM, vertonen de ambtelijke teksten zelfs een opvallende overeenkomst met teksten van KLM over dat onderwerp.

Met medewerking van Jorg Leijten.