Dit is het beste theater van 2019

Moois uit België Een theaterland bij uitstek is België, maar de producties zijn nog maar zelden hier te zien. De NRC-recensenten blikken terug op theaterjaar 2019.

De mooiste voorstelling die ik dit jaar zag was Are we not drawn onward to new erA door Ontroerend Goed. In deze Vlaamse voorstelling is te zien hoe de aarde ten onder gaat door toedoen van de mens en vervolgens, via een even verbluffende als magische theatertruc, hoe de aarde weer gered kan worden. Heen en terug gaat het, net als de titel, een palindroom. Het concept is geniaal, de uitwerking hartverwarmend.

Ik hoop dat dit prachtstuk terugkeert voor een tournee in Nederland. Zelf zag ik het deze zomer in Edinburgh. Het was een nieuwe versie van de voorstelling die in 2015 in België in première ging en sindsdien sporadisch in Nederland te zien was. Net als £¥€$ (‘Lies’), ook een schitterend bedachte voorstelling, maar dan over het hyperkapitalisme. In ‘Lies’ krijgen theaterbezoekers de rol van hedgefundmanagers in een casino. Deze voorstelling uit 2017 staat nog op het repertoire: ik zag hem begin 2019 in Den Haag. Allebei zijn het vijfsterrenvoorstellingen zonder fatsoenlijke speellijst in Nederland.

Dat is een trend die almaar nijpender wordt: Belgisch theater is steeds minder te zien in Nederland. Drie tot vijf speelbeurten is geen uitzondering meer. Als groepen überhaupt nog komen, want steeds vaker is er helemaal geen voorstelling in Nederland. Zie het Belgisch Theaterfestival: een parallelle wereld van hoogtepunten die Nederland nooit bereikt. Het festival ‘Brandhaarden’, rond de voorstellingen van Milo Rau en zijn NT Gent, was een hoogtepunt van het theaterjaar. Maar Raus nieuwe krachttoer, Orestes in Mosul, haalde Nederland maar ternauwernood.

Korte speellijsten leiden vervolgens weer tot minder recensies, want het bereik van een voorstelling is een factor die meeweegt in de afweging om al dan niet tot een bespreking over te gaan. Minder aandacht in de pers versterkt de trend. Ja, ik ben medeschuldig.

Wat te doen? De trend keren begint bij meer boekingen. Dat is ook in het belang van de Nederlandse theaterbezoeker, want veel moois uit België blijft ongezien. Nu de nieuwe Belgische regering hard bezuinigt op de Vlaamse cultuursector is het ook nog eens een goede manier om de makers te steunen. Kortom, redenen te over om het Vlaamse theater terug te omarmen.

Musical

Elisabeth Oosterling


  1. Fun Home – Opus One

    Opus One beleefde enkele jaren geleden een wedergeboorte in het Amsterdamse Zonnehuis, waar het gezelschap Off-Broadway-musicals begon te produceren. Na het prachtige A color purple van vorig jaar regisseert Koen van Dijk opnieuw een prachtvoorstelling – dit keer over homoseksualiteit in een gezin, waar falende communicatie tot een tragedie leidt.

  2. Lazarus – Stage Entertainment

    Regisseur Ivo van Hove geeft het oeuvre van David Bowie de hoofdrol in deze duistere musical, die intrigeert en verwart. Met glansrollen voor Pieter Embrechts, Noortje Herlaar en Dragan Bakema.

  3. Annie – Theateralliantie en Mark Vijn Theaterproducties

  4. The Book of Mormon (Amerikaanse cast, Broadway in Carré)

  5. Anastasia – Stage Entertainment

Dans

Francine van der Wiel


  1. Hope hunt and the ascent into Lazarus – Oona Doherty

    Een kleine voorstelling, maar wat een ontdekking. De Ierse Doherty is een ijzersterke performer en het hoeft niet te verbazen dat zij, mede dankzij deze solo, internationaal is opgepikt. De straat is startpunt van haar portret van jonge mannen uit de Ierse onderklasse, hun woede, gewelddadigheid, onmacht en kwetsbaarheid.

  2. Love Club Guy & Roni

    Vintage Guy & Roni: kakelbont, ruig, overrompelend en er komt geen normaal mens in voor. Fijn, zo’n afwijkend geluid in het Nederlandse dansveld.

  3. Best of Balanchine III – Het Nationale Ballet

  4. A Quiet Evening of Dance – William Forsythe

  5. Aperture – Edward Clug/ Nederlands Dans Theater

Cabaret

Ron Rijghard


  1. Micha Wertheim – Voor alle duidelijkheid

    Wertheim blijft toonaangevend in het genre met zijn zelfbewuste reflectie op de relatie tussen tekst, performer en publiek. In dit goed doortimmerde, van ironie doordrenkte programma geeft hij zijn kijk op actuele thema’s als de klimaatcrisis en racisme.

  2. Pieter Derks – Voor wat het waard is

    IJzersterke satire over de manier waarop de commercie ons denken beïnvloedt. Het onderliggende probleem is van filosofische aard: hoe bewaart de moderne mens zijn vermogen tot zelfstandig denken? Begrijpen we nog de waarde van de dingen?

  3. Daniel Arends – Meer van hetzelfde (deel 1)

  4. Kasper van der Laan – 1 Kilo

  5. Nina de la Parra – Gods wegen

Jeugdtheater

Marijn Lems


  1. Sweet sixteen – Belle van Heerikhuizen / Toneelmakerij

    Het beeldschone Sweet sixteen speelt in schoolklassen, wat de perfecte intimiteit verleent aan de dialoog tussen een meisje van (bijna) zestien en haar overleden zus, die op dezelfde leeftijd zelfmoord heeft gepleegd. De vertwijfelde vragen over het waarom vallen langzaam weg om de liefde tussen de zussen centraal te stellen.

  2. Zwijnenstal – Marije Gubbels / Theater Sonnevanck / De Nederlandse Reisopera

    In deze ijzersterke bewerking van Animal Farm wordt de literaire klassieker van George Orwell op geestige én ijzingwekkende wijze langs de huidige tijd gelegd.

  3. Heidi Pippi Sissi Ronnie Barbie – Eva Line de Boer / HNTJong

  4. Hallo familie – Moniek Merkx / Maas Theater En Dans

  5. Game over – Timothy de Gilde / Toneelgroep Oostpool / Theater Sonnevanck

Theater

Sander Janssens


  1. Orestes in Mosul – NTGent, Milo Rau

    Regisseur Milo Rau neemt Aischylos’ Oresteia om de huidige situatie in Irak te duiden. Met Vlaamse en Irakese acteurs schetst Rau de gewelddadige parallellen tussen Troje en Mosul, in een voorstelling waarin theater en journalistiek voortdurend met elkaar aan de haal gaan. Rau verknoopt grote maatschappelijke kwesties aan zeer persoonlijk leed.

  2. Eindspel – Erik Whien, Theater Rotterdam

    Een verrassend lichtvoetige Beckett, maar door het ingeleefde spel van Hans Croiset en het vervreemdende acteren van René van ’t Hof, schemert er voortdurend ook een onontkoombare tragiek door.

  3. Citizen K. – Het Nationale Theater, Trouble Man

  4. Sweet Sixteen – Toneelmakerij

  5. Wie is er bang voor Virginia Woolf? – Dood Paard

Elisabeth Oosterling


  1. People, Places & Things – Toneelgroep Oostpool

    Terecht kreeg actrice Hannah Hoekstra de Theo d’Or voor haar sublieme acteerwerk in deze voorstelling. Haar rol als verslaafde actrice stuwt het verhaal voort, waarbij de tekst knap balanceert tussen humor en donkerte. Het resultaat is een indrukwekkende performance die nog lang bijblijft.

  2. De Poolse bruid – Toneelgroep Echo en het Noord Nederlands Toneel

    Acteurs Lotte Dunselman en Paul van der Laan spelen prachtig hoe twee vreemden zich wanhopig aan elkaar vastklampen. Imponerend zonder opsmuk, met een schitterende tekst van Jibbe Willems.

  3. Ilias (op Oerol) – Orkater / De Nieuwkomers

  4. Brave new world 2.0 – NITE

  5. Amadeus – Het Nationale Theater

Marijn Lems


  1. Rijsen & Rooxman, DeDikkeMuiz & Sjors – Mugmetdegoudentand / Adelheid&Zina

    In deze gewaagde autobiografische voorstelling spelen enkele van ’s lands beste acteurs alsof hun leven ervan afhangt. Door zo dicht op de huid van de realiteit te zitten wordt het stuk een daad van grote generositeit en liefde, voor elkaar en voor het publiek. Verpletterend, adembenemend en groots theater.

  2. Don Caravaggio – Charli Chung / Frascati Producties

    De vrijheid van het kunstenaarsbestaan wordt gevierd én bevraagd in deze uitbundige, gelaagde voorstelling van regietalent Charli Chung. Een feest van spel, tekst en scenografie.

  3. Me, Myself & Roger Scruton – Caro Derkx / Toneelacademie Maastricht

  4. Dubbelgangers – Ada Ozdogan / Theater Rast

  5. Status – RIGHTABOUTNOW INC.

Ron Rijghard


  1. Are we not drawn onward to new erA – Ontroerend Goed

    Sublieme verbeelding van de wijze waarop de mens de aarde verwoest en weer opbouwt. Visuele grandeur, originaliteit en virtuoze ambachtelijkheid gaan hand in hand en leiden tot een hartverwarmende, hoopvolle voorstelling.

  2. Sexual Healing – Het Nationale Theater/ Jeroen De Man

    Auteurs Kasper Tarenskeen en Jan Hulst schreven een spitse tekst, die door een groep grootse acteurs en regisseur Jeroen De Man tot een knetterende komedie wordt gekneed.

  3. Angels in America – Olympique Dramatique/ Toneelhuis

  4. Oorlog en Vrede – Florian Myjer en Kim Karssen/ Frascati Producties

  5. Citizen K. – Sadettin Kirmiziyüz/ Trouble Man/ Het Nationale Theater

Correctie 18/12: in een eerdere versie van dit artikel was bij de derde keuze van theatervoorstellingen van Elisabeth Oosterling de titel van de voorstelling van Orkater/de Nieuwkomers weggevallen. Dat moet zijn ‘Ilias’, en is hierboven aangepast.