Opinie

De toegang tot het recht is digitaal te forceren

De Rechtsstaat

Onlangs nam Mies Westerveld afscheid als hoogleraar Toegang tot het Recht met een afscheidsrede waar ik helemaal blij van werd. Ze nam een sprong in de toekomst en beschreef hoe de toegang tot advocaat en rechter in 2035 is georganiseerd – en daar zaten zoveel frisse, nieuwe ideeën in dat het verwijtenmoeras waarin advocatuur, beleid en politiek rond spartelen in één keer opdroogde.

Van Mies Westerveld onthield ik een kenmerkend zinnetje uit een NRC-gesprek dat ik met haar had in 2008. Het recht is bedoeld „om mensen te beschermen tegen elkaars geslepenheid”. Als je burgers toegang tot het recht onthoudt „ontstaat er zoveel rottigheid dat we er allemaal slechter van worden”. Het recht als een collectieve verzekering voor vreedzaam samenleven. Iets om zuinig op te zijn.

Het is al decennia de vraag wie die bescherming voor de burger in problemen moet financieren. De burger zelf? De belastingbetaler? En waarvoor dan precies? En vanaf welk inkomen mag je de advocaten zelf proberen te betalen? Daarover raast ook nu het debat weer. De sociale advocatuur staat op afhaken uit geldnood, de commerciële advocatuur trok zich terug bij bovenmodaal Nederland, de middenklasse vist achter het net. Dit kabinet koestert intussen een vroom verlangen naar ‘minder procedures’ en ‘meer oplossingen’, wat vooral door minder gesubsidieerde rechtshulp bereikt moet worden.

Westervelds afscheidsverhaal biedt perspectieven. Alles zit erin. De zelflerende robotrechter genaamd Machinale Magister (‘Meggie’) heeft een plek, net als de ‘mediator-arbitrator’ met beslisbevoegdheid, de database ‘Wat zou de rechter ervan vinden’, het beginsel ‘schikken boven knokken’. Ook leuk: een tariefmaatregel voor advocaten om middengroepen nooit meer dan anderhalf keer het tarief te berekenen dat de overheid voor de gesubsidieerde groep over heeft.

In haar nieuwe stelsel zit een rem op ‘onnodig procederen’ maar ook een op ‘onnodig schikken’. Een advocaat die wil schikken moet zijn cliënt voortaan eerst onthullen wat de database met rechterlijke uitspraken als uitkomst geeft bij diens conflict.

Westerveld voorspelt dat straks in het dunbevolkte deel van Nederland sociale advocaten in vaste dienst bij rechtshulploketten van de overheid werken. In dichter bevolkte regio’s zijn ze nog vrij gevestigd. Het idee dat rechtshulp in ‘pakketten’ kan worden georganiseerd, waar minister Dekker nu op mikt, zal onhaalbaar blijken. Dat gaat ervan uit dat de rechtzoekende niet betaalt voor een procedure, maar voor een oplossing. Waar ook anderen dan advocaten voor kunnen zorgen.

Volgens Mies Westerveld komen we erachter dat dit een illusie is. Tenminste zolang de overheid zo makkelijk tegen protesterende burgers zegt ‘ga maar procederen, dan ontdekt u vanzelf wel wie er gelijk heeft’. Vooral het Toeslagenschandaal met een ‘institutioneel vooringenomen’ Belastingdienst bracht het inzicht dat geen burger daar ooit iets tegen had kunnen uitrichten als het bij welzijnsachtige hulppakketten was gebleven.

Ook interessant is de manier waarop Westerveld machinale geschilbeslechting inpast. Ze voorspelt dat rechters hun weerstand opgeven zodra duidelijk wordt dat met name lager opgeleide burgers meer vertrouwen hebben in objectieve beslismachines dan in echte rechters. Verder is ‘Meggie’ zo geprogrammeerd dat er bij kans op een schikking altijd wordt doorverwezen naar een mens: de mediator-arbiter met beslissingsbevoegdheid.

Om te voorkomen dat de Meggie door calculerende burgers of procesbedrijfjes zal worden bespeeld met triviale zaken moet je eerst langs een ‘gecertificeerde rechtshulpverlener’ om je geschil te laten toetsen. Verder zijn de toegangskosten tot Meggie laag – commerciële digitale ‘arbiters’ die dezelfde uitsprakendatabases exploiteren wordt zo de wind uit de zeilen gehouden. Hoger beroep van de machinale rechter is altijd bij echte rechters. En staat ook open voor derden, die vinden dat Meggie een kans miste op rechtsvorming of eerdere uitspraken verkeerd uitlegde. Enfin, de toekomst wenkt. De toegang tot het recht is digitaal open te breken.

Folkert Jensma is juridisch commentator. Twitter: @folkertjensma

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.