Het zware zwart gat is lichter, of bestaat zelfs niet

OphefIedere week bespreekt de redactie wetenschap hier ophef in de wetenschap. Deze week: betwiste massa.

Tekening van de ster LB-1 met zwaar zwart gat. De massa van het zwarte gat wordt nu betwist. Beeld Jingchuan Yu

Tekening van de ster LB-1 met zwaar zwart gat. De massa van het zwarte gat wordt nu betwist. Beeld Jingchuan Yu

Twee weken geleden schreven astronomen in Nature dat ze bij een ster in onze Melkweg een zwart gat hadden ontdekt – eentje met zeventig keer zoveel massa als onze zon nog wel. Inmiddels is rond dit object, LB-1 geheten, een flinke discussie losgebarsten. De teneur: zo ‘zwaar’ kan en hoeft dat zwarte gat niet te zijn. En misschien ís er zelfs geen zwart gat…

De eerste die – vlak voordat het stuk over LB-1 in deze krant verscheen – alarm sloeg was Ed van den Heuvel, emeritus hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam en expert op het gebied van dubbelstersystemen waar compacte objecten zoals zwarte gaten deel van uitmaken.

„Ik vrees dat de referenten van Nature hun werk niet goed gedaan hebben”, aldus Van den Heuvel in zijn e-mail. „Een veel simpeler verklaring is dat de begeleider een nauwe dubbelster is van twee sterren van drie zonsmassa’s.”

Dat zit zo. Het bestaan van het zwarte gat wordt door de auteurs van het Nature-artikel afgeleid uit (onder meer) de regelmatige schommelbeweging die bij LB-1 is waargenomen. Maar de oorzaak daarvan hoeft geen zwart gat te zijn. Een tweetal sterren dat op heel geringe afstand om de hoofdster van het systeem draait is daar ook toe in staat. Hun licht zou te zwak zijn om op te vallen.

Van den Heuvel is niet de enige die ernstige twijfels heeft bij de ontdekking. Deze week zijn op preprint-site arXiv drie kritische artikelen van anderen verschenen. De teams gaan er – om uiteenlopende redenen – van uit dat LB-1 wel een zwart gat omvat, maar met veel minder massa. Zij komen uit op vier tot twintig zonsmassa’s.

Daarmee zou het object in elk geval niet meer in strijd zijn met de bestaande modellen voor de evolutie van sterren. Maar het laatste woord hierover is vast nog niet geschreven.

Mogelijk zal later, na nieuwe waarnemingen, inderdaad blijken dat het zwarte gat veel lichter is of gewoon niet bestaat. Stephen Justham (ook UvA), co-auteur van het Nature-artikel, zou daar vrede mee hebben. „Het blijft hoe dan ook een interessant stersysteem”, is zijn reactie.

„De dag na publicatie heb ik een publiekslezing gegeven, waarin naar deze ontdekking werd gevraagd. Ik heb toen gezegd dat het best mogelijk is dat we ons vergist hebben. Wetenschappers zijn ook maar mensen, maar gelukkig is de wetenschappelijke gemeenschap geneigd om zichzelf te corrigeren.”