Analyse

Europa is de enig mogelijke leider van de klimaattop

Klimaatbeleid De EU toonde zich deze week ambitieus met de Green Deal en werpt zich op als voortrekker in het wereldwijde klimaatbeleid.

De wandelgangen van de top in Madrid. Er werd op de conferentie over veel gesproken, maar amper over het klimaat.
De wandelgangen van de top in Madrid. Er werd op de conferentie over veel gesproken, maar amper over het klimaat. Foto Cristina Quicler/AFP

De ‘Green Deal’ van de Europese Unie kwam net op tijd voor de klimaattop in Madrid, die tot vrijdagavond laat duurt. Zo kon Europa, waar de nieuwe Commissie zojuist is aangetreden, woensdag meteen laten zien dat het menens is met het klimaatbeleid.

Donderdagnacht schaarden de Europese regeringsleiders zich in Brussel achter het belangrijkste doel van dit plan van de Europese Commisie: het continent moet in 2050 klimaatneutraal zijn. Het was nog spannend, omdat Polen tot het einde toe dwars bleef liggen. Dat werd uiteindelijk opgelost door het land – voorlopig – een uitzonderingspositie te geven. Polen steunt het doel maar krijgt tot juni volgend jaar de tijd om zijn eigen positie te bepalen.

Lees ook het NRC Commentaar: Klimaatplannen van Europa tonen aan dat het nu menens is

Vrijdag waren EU-diplomaten in Brussel druk bezig het belang van die Poolse uitzondering te relativeren. Het gemeenschappelijke einddoel is duidelijk, benadrukten ze, en dus kan de Commissie gewoon aan de slag. Niets hoeft Europa nog te weerhouden om het komend half jaar al in wetgeving vast te leggen hoe de EU rond het midden van de eeuw denkt CO2-neutraal te kunnen zijn.

Meer ambitie

Het was een belangrijk signaal voor de onderhandelingen in Madrid, waar ambitie misschien wel het meest gebruikte woord was. Niet dat in Madrid de afgelopen twee weken concreet is gesproken over de klimaatdoelen die landen zichzelf hebben gesteld. Dat gebeurt pas volgend jaar in Glasgow, net voordat het klimaatakkoord van Parijs (uit 2015) echt in werking treedt.

In de aanloop naar Glasgow wilde de EU, dat in het internationale klimaatoverleg geldt als één land, laten zien dat ze bereid is de leiding te nemen. Al bleek tijdens de lange en moeizame discussie van donderdag dat die leidersrol nog wankel is. Er zullen ook nog veel van dit soort discussies volgen. Ze gaan over begrip en solidariteit, maar vooral over geld. EU-landen die een grote fossiele industrie moeten ontmantelen – vooral Polen, maar ook Tsjechië en Oost-Europese landen – willen harde garanties dat ze daarvoor gecompenseerd worden. Zeker zolang er nog felle strijd wordt geleverd over de nieuwe EU-meerjarenbegroting, blijven de discussies over geld en klimaat nauw met elkaar verweven. Hoe graag lidstaten als Nederland dit gescheiden ook willen houden.

China is afwachtend

Toch moet Europa die leidersrol nemen, omdat geen ander land daartoe bereid of in staat is. De Verenigde Staten zijn onder president Trump bezig zich uit het klimaatakkoord van Parijs terug te trekken en China heeft een afwachtende houding aangenomen. Het blijft vaag over de eigen ambities.

China geeft zelden persconferenties, maar deed dat dit keer in Madrid wel. Onderhandelaars waren daarbij niet aanwezig, alleen experts. Die zeiden dat China een ambitieuze doelstelling heeft en dat de Chinese economie zich ontwikkelt van „grote snelheid” naar „grote kwaliteit”.

Het grootste probleem voor China is de kwakkelende economie. Het land maakt zich zorgen over het handelsconflict met de VS. In het verleden werd dat vaak opgelost met forse investeringen in nieuwe infrastructuur. Maar die zijn nu juist erg slecht voor het klimaat.

Daarom hamerde China de afgelopen weken op het belang van multilateralisme. Lu Xinming, een hoge ambtenaar van het ministerie van Ecologie en Milieu, zei vorige week tegen het Chinese persbureau Xinhua dat China zich sterk maakt voor meer internationale samenwerking.

Ook Europa vindt dat belangrijk. „Europa zal leiden door een voorbeeld te stellen”, zei Commissievoorzitter Ursula von der Leyen deze week. „Maar we hebben ook meer ambitieuze multilaterale regels voor de hele wereld nodig.”

Europa ziet die regels vooral als een manier om een eerlijk en gelijk speelveld te creëren voor alle landen. Vandaar dat in de Green Deal is opgenomen dat er mogelijk een CO2-heffing komt voor producten uit landen die niet bereid zijn hun klimaatbeleid aan te scherpen, om te voorkomen dat de Europese concurrentiepositie wordt aangetast.

Dat is nu juist niet wat China zich voorstelt. Een CO2-heffing aan de grens is „een ernstige ondermijning van de bereidheid en het vertrouwen van de wereld om klimaatverandering aan te pakken”, zei Lu Xinming zonder de EU te noemen.

De VS stookten nog een beetje in dit debat, met de eis dat een zin over het belang van multilateralisme voor het internationale klimaatbeleid uit de slotverklaring werd geschrapt.

Lees ook dit opiniestuk: Lagarde schildert de ECB groen, heel slim

Zo werd er in Madrid en in Brussel over veel onderwerpen gesproken, maar amper over het klimaat zelf. Met de nu toegezegde maatregelen van alle landen bij elkaar stijgt de gemiddelde temperatuur op aarde met meer dan drie graden ten opzichte van de tijd voor de industriële revolutie. Terwijl anderhalf à twee graden het maximum is om gevaarlijke klimaatverandering te voorkomen.

Er werd ook niet verwacht dat in Madrid de ambities al zouden worden verhoogd. Als dat gebeurt, is het op het allerlaatste moment, dus eind volgend jaar in Glasgow. Madrid was vooraf al bestempeld als een tussentop.

Volgens de jonge klimaatactiviste Greta Thunberg, die deze week door Time Magazine werd uitgeroepen tot persoon van het jaar, is er geen tijd meer voor tussentoppen. Met haar kritiek verwoordde ze wat velen dachten: het is alsof landen dit soort onderhandelingen vooral gebruiken om uitvluchten te zoeken voor echte maatregelen en mazen in het systeem te creëren om te vermijden dat de ambities omhooggaan. Met een simpel voorbeeld maakte ze duidelijk wat ze bedoelde. Sinds 2015, het jaar van het klimaatakkoord van Parijs, heeft de wereld 1.900 miljard dollar geïnvesteerd in fossiele brandstoffen. Het grote gevaar is volgens Thunberg niet eens zozeer het gebrek aan actie, maar dat we doen alsof we heel hard bezig zijn.