De Brexit komt er nu toch echt aan

Britse verkiezingen In Brussel overheerst opluchting na de grote overwinning van Boris Johnson. De Brexit kan nu snel zijn beslag krijgen.

Premier Boris Johnson en zijn partner Carrie Symonds arriveren kort na de verkiezingsuitslag bij Downing Street.
Premier Boris Johnson en zijn partner Carrie Symonds arriveren kort na de verkiezingsuitslag bij Downing Street. Foto REUTERS/Thomas Mukoya

Met een riante meerderheid in het Lagerhuis kan premier Boris Johnson ruim veertig maanden na het Brexit-referendum het Verenigd Koninkrijk snel naar de Europese uitgang leiden. Johnson wil dat het Lagerhuis volgende week een begin maakt met de behandeling van de Brexit-wet die uittreding op uiterlijk 31 januari regelt. Dat is het „onweerlegbare, onweerstaanbare en ontegenzeggelijke besluit van de kiezers”, zei de premier vrijdagochtend in zijn overwinningstoespraak.

In Brussel, waar de EU-leiders bijeen zijn, overheerste opluchting. De EU betreurt het aanstaande vertrek van het VK, maar de Brexit slurpte energie en tijd op die men liever aan iets anders had besteed. „Ik voel geen opluchting of verdriet, maar meer een feitelijke constatering om dit af te wikkelen”, zei premier Rutte. „Ik denk dat iedereen dat goed nieuws vindt, anders blijft het ons nog jaren bezighouden.”

Nu één vraagstuk, de scheiding, is opgelost, maakt de EU zich op voor de volgende fase: onderhandelingen over de toekomstige relatie. Dat wordt mogelijk nog ingewikkelder en is ook voor de toekomst van EU van groot belang. Ook een Brexit-VK blijft een vooraanstaande handelspartner en een onmisbare democratische bondgenoot met een stevige krijgsmacht.

De vraag is daarom wat Johnson met zijn nieuwe mandaat gaat doen. Hij zegt al langer een „ambitieus handelsakkoord met de EU” te willen waarin bedrijven zonder quota en tarieven zaken kunnen doen.

Transitiefase

Zodra het VK de EU verlaat, vangt de transitiefase aan, waarin de Britten EU-regels volgen en de voordelen genieten, maar zonder politiek vertegenwoordiging in Brussel. Die termijn loopt eind december 2020 af. Dat wordt ook gezien als de deadline voor een nieuw handelsakkoord, anders moeten de Britten met de EU, hun grootste handelspartner, zaken doen op de minder gunstige en gemankeerde voorwaarden van de Werelhandelsorganisatie.

Een handelsakkoord binnen elf maanden onderhandelen, goedkeuren en uitvoeren is een enorme opgave. Andere handelsovereenkomsten namen jaren in beslag. De tijdsdruk is groot: na uittreden op 31 januari gaat de klok lopen. Feitelijk is de Brexit slechts halverwege.

De EU-leiders zijn er in elk geval klaar voor, zei de nieuwe voorzitter van de Europese Raad Charles Michel. De onderhandelingen zullen weer geleid worden door de Fransman Michel Barnier, die de EU ook door de Brexit leidde en het toen voor elkaar kreeg dat alle EU-landen op één lijn bleven. De EU wil voorkomen dat het VK ‘oneerlijk’ gaat concurreren met de EU, bij voorbeeld met lagere sociale normen, soepelere milieuregels en een gunstiger belastingregime. Aan het slot van hun tweedaagse top zouden ze vrijdagmiddag nog eens vast stellen dat uitgangspunt voor de EU een zo hecht mogelijke band is.

Koers Johnson

Wat de komende tijd moet blijken is hoe de verkiezingswinst van de Conservatieven de koers van Johnson beïnvloedt. Met een ruime meerderheid is hij mogelijk verlost van de greep van de hardliners binnen de Tories die liever de economische en strategische banden met de Verenigde Staten aanhalen dan met de EU. Een nauwe relatie is minder schadelijk voor de Britse economie en beschermt meer de belangen van de kersverse Tory-stemmers in het midden en noorden van Engeland. Als gevolg zou Johnson een zachtere Brexit kunnen overwegen.

Lees het laatste nieuws over verkiezingsuitslag in ons liveblog

Tegelijkertijd weet Johnson dat een aanzienlijk deel van zijn stemmers die van Labour naar de Conservatieven uitgeweken zijn, sociaal conservatief zijn. Controle over de landsgrenzen en migratie beperken zijn voor deze Britten belangrijke thema’s. Johnson beloofde in zijn toespraak een visumstelsel in te voeren naar Australisch model. Als de premier niet bereid is vrij verkeer van personen te accepteren, is zeer nauwe economische samenwerking voor de EU niet bespreekbaar. Als de toekomstige economische relatie alleen bestaat uit een handelsakkoord, zonder douane-unie of deelname aan de interne markt, gaan het VK en de EU per definitie een harde Brexit tegemoet.