Turkije en Libië verdelen deel Middellandse Zee: buurlanden boos

Lang voelden de Turken zich buitengesloten bij lucratieve olie- en gasexploitatie. Nu proberen ze via een akkoord met Libië hun deel alsnog binnen te halen, tot woede van andere landen.

Een Turks schip voor olieboringen vertrekt in juni van dit jaar voor een omstreden missie ten noordoosten van Cyprus.
Een Turks schip voor olieboringen vertrekt in juni van dit jaar voor een omstreden missie ten noordoosten van Cyprus. Foto Erdem Sahin/EPA

Een omstreden akkoord tussen Turkije en Libië over maritieme grenzen leidt tot grote spanningen in het oosten van de Middellandse Zee. De deal is onderdeel van een geopolitiek steekspel met hoge inzet: de exploitatie van lucratieve olie- en gasvelden. De agressieve wijze waarop Turkije aanspraak maakt op het gebied, stuit op verzet van Griekenland, Cyprus en de Europese Unie.

Het eind november gesloten akkoord markeert de grenzen van wat Turkije en Libië claimen als hun Exclusieve Economische Zone (EEZ), waar ze het recht hebben om te vissen en grondstoffen te delven, zoals olie en gas. Hoewel het Zeerechtverdrag van de VN de territoriale wateren van landen beperkt tot maximaal 12 zeemijl, kan een EEZ zich uitstrekken tot 200 zeemijl van de kust.

Het akkoord werd veroordeeld door Griekenland, Cyprus en Egypte, die tussen Turkije en Libië in liggen. De Turks-Libische zone loopt deels door hun economische zones en ondermijnt de aanleg van een pijpleiding die Israëlisch en Cypriotisch gas via Griekenland naar Europa moet transporteren. Het miljardenproject moet Europese landen minder afhankelijk maken van Russisch gas.

Griekenland boos

Griekenland noemt het akkoord illegaal en heeft dinsdag bezwaar gemaakt bij de Verenigde Naties. „Dit akkoord is te kwader trouw gesloten”, zei een regeringswoordvoerder. „Het is een schending van het Zeerechtverdrag van de VN. De maritieme zones van Turkije en Libië grenzen niet aan elkaar, en er bestaat ook geen zeegrens tussen beide landen.”

In reactie zette Griekenland vrijdag de Libische ambassadeur het land uit. Athene waarschuwt dat het geen Turkse gasboringen zal toestaan rond Kreta en heeft oorlogsschepen naar het eiland gestuurd. Daarnaast heeft Griekenland de Europese Unie gevraagd sancties voor te bereiden in het geval dat Turkije en Libië het akkoord niet intrekken.

„Het document is een ernstige bron van zorg”, zei de nieuwe EU-buitenlandcoördinator, Josep Borrell, maandag na een vergadering van de Europese ministers van Buitenlandse Zaken in Brussel. Hij sprak zijn steun uit voor Griekenland en Cyprus. Maar desondanks wilde Borrell het akkoord niet illegaal noemen. Hij zei dat de Europese autoriteiten de details nog „onderzoeken”.

Turkije niet bij Zeerechtverdrag

Het probleem is dat Turkije geen deel uitmaakt van belangrijke internationale verdragen op het gebied van maritiem recht, zoals het Zeerechtverdrag. Hierdoor heeft Ankara meer speelruimte om territoriale wateren en maritieme zones te definiëren. Het Turks-Libische akkoord dient als juridische rechtvaardiging van de Turkse gasboringen in de betwiste wateren rond Cyprus.

President Erdogan is vastbesloten om het akkoord uit te voeren. Hij noemde de uitzetting van de Libische ambassadeur dinsdag een „internationaal schandaal” waarvoor Griekenland „de prijs zal betalen”. Hij zei dat Turkije een vierde boorschip zal kopen om zijn gasboringen rond Cyprus voort te zetten en mogelijk zelfs uit te breiden naar de Zwarte Zee of internationale wateren.

Het maritieme dispuut tussen Turkije en Griekenland heeft een lange historie. Het draait met name om de eilanden in de Egeïsche Zee, die tot frustratie van Turkije vrijwel allemaal in Griekse handen zijn. Zelfs eilanden die vanaf Turkije te zien zijn, maar honderden kilometers verwijderd zijn van het Griekse vasteland. Hierdoor heeft Turkije amper toegang tot de Middellandse Zee.

Turkije is het enige land in de regio dat niet profiteert van de energiehausse in het oosten van de Middellandse Zee. Daar zijn de afgelopen decennia naar schatting 3,5 miljard kubieke meter gas en 1,7 miljard vaten olie gevonden. Terwijl Israël, Griekenland, Egypte en Cyprus onderling afspraken maakten over de verdeling en exploitatie, bleef Turkije met lege handen achter.

Tekortgedaan

De Turken voelden zich tekortgedaan. Hoewel ze interesse hadden in de geplande gaspijpleiding, die deels door Turkse wateren moet komen, mochten ze niet meedoen aan het project. Ze werden zelfs uitgesloten van het Eastern Mediterranean Gas Forum, een regionaal samenwerkingsverband tussen Israël, Egypte, de Palestijnse gebieden, Jordanië, Griekenland en Cyprus.

Het akkoord met Libië is het Turkse antwoord op het „fait accompli” dat Turkije buitensluit bij de regionale energie-ontwikkelingen. Het tekent de gespannen verhoudingen in het oosten van de Middellandse Zee door de vondst van olie en gas. Turkije eist op assertieve wijze zijn aandeel op, ook al riskeert het daarmee een confrontatie met NAVO-bondgenoot Griekenland en de EU.