Een paleis van stenen die de postbode Ferdinand Cheval op zijn rondes vond

Kunst op reis Waar leefden kunstenaars? Op reis naar de plekken waar zij hun stempel drukten. Deze week Ferdinand Cheval (1836-1924) in Hauterives.

Foto Getty Images

Het begon met een steen. Toen plattelandspostbode Ferdinand Cheval (1836-1924) op een dag in april 1879 zijn dagelijkse ronde maakte, ging hij naar eigen zeggen flink onderuit. Hij rolde naar beneden maar klauterde terug om te zien waarover hij gestruikeld was. Hij zag „een steen met zo’n bizarre vorm, zo expressief” dat hij ’m in zijn zakdoek wikkelde en meenam naar huis. Zijn leven was voorgoed veranderd.

Want de „steen des aanstoots”, zoals Cheval hem later in teksten noemde, zou het begin worden van het wonderlijke universum dat de postbode construeerde in de moestuin van zijn huis in het plaatsje Hauterives, tussen Lyon en Valence. De val had hem herinnerd aan oude dromen om een „sprookjespaleis” te bouwen. Drieëndertig jaar lang werkte hij, vooral ’s nachts, als een bezetene aan wat een van de meer buitenissige voorbeelden van art brut (of eerder naïeve kunst) zou worden. Tijdens zijn dagelijkse postronde legde hij mooie stenen apart die hij aan het eind van de dag ophaalde en voor zijn levenswerk gebruikte.

Het resultaat, nu bekend als ‘Het ideale paleis van facteur Cheval’, is even spectaculair als surrealistisch. Het is 12 meter hoog en 26 meter lang en gebouwd met kalk, mortel en cement. Op sommige plekken is het verstevigd met metaal. Bezoekers kunnen erop en erin. De ene hoek doet denken aan de Borobudur in Indonesië, de andere aan de tempel Angkor Wat in Cambodja. Klassiek Frans is het in elk geval niet.

De grillig gelaagde steen uit 1879 is terug te vinden aan de westelijke façade op een rijtje bouwsels dat onder andere een ‘Arabische moskee’ en een ‘hindoetempel’ moeten voorstellen. Aan de zuidkant heeft de ijverige postbode een galerie gemaakt waar hij zijn mooiste stenen toont. De oostkant laat een ‘Egyptische tempel’zien. En dan, naast herten, pelikanen en aanzienlijk exotischer schepsels op het noorden, de gebeitelde tekst ‘Travail d’un seul homme’: het werk van één man.

Deze ene man, Cheval dus, leefde weliswaar geïsoleerd op het Franse platteland en reisde niet verder dan zijn postronde lang was, maar hij zou inspiratie hebben opgedaan uit het van 1833 tot 1938 verschijnende tijdschrift Le Magasin Pittoresque. In het blad stonden afbeeldingen uit verre oorden. De opkomst van het toerisme aan het eind van de 19de eeuw, met daarbij de eerste ansichtkaarten die hij in zijn posttas trof, zou hem verder hebben geholpen.

Foto Getty Images

Fransen zijn in de regel goed in wat ‘le storytelling’ is gaan heten: toeristische attracties, mythische wijnen of politieke campagnes worden pas interessant als er een goed geconstrueerd verhaal bij zit. Facteur Cheval was er wat dat betreft opmerkelijk vroeg bij. Hij werd aanvankelijk belachelijk gemaakt door buurtbewoners, leert de kleine expositie bij zijn paleis, maar hij bleef er rotsvast van overtuigd dat hij iets groots had verricht.

In brieven, vooral aan de departementale archivaris, schreef hij zijn levensverhaal op. „Als boerenzoon wil ik leven en sterven om te laten zien dat er in mijn categorie ook begaafde mannen met energie zijn”, noteerde hij over wat hij zijn „vreemde geschiedenis” noemde „waarin hersenspinsels werkelijkheid zijn geworden”. Hij verwelkomde zelf aan het begin van de vorige eeuw de eerst toeristen en poseerde voor de eerste zwartwit-ansichtkaarten van zijn paleis. Kort voor zijn dood bouwde hij op de plaatselijke begraafplaats een immense graftombe.

Nadat Picasso, surrealist André Breton en anderen Chevals werk al hadden geprezen, riep de Franse staat het paleis in 1969 uit tot nationaal monument. Niki de Saint Phalle schreef aan Jean Tinguely dat de schepping van Cheval eenzelfde invloed op haar beeldhouwkunst heeft gehad als de architectuur van Gaudí. Bij het honderdjarig bestaan van het paleis eerde het museum voor art brut in Lausanne Cheval met een speciale tentoonstelling. Maar vooral sinds de film L’Incroyable Histoire du facteur Cheval (2018) stijgen de bezoekersaantallen. Sindsdien is ook het (minder spannende) huis van Cheval open voor publiek. Er hangt een 19de-eeuws postuniform en er ligt een stapeltje oude exemplaren van Le Magasin Pittoresque.

Zie voor meer informatie facteurcheval.com