Reportage

Aung San Suu Kyi verdedigt nu de generaals – tot in het Vredespaleis

Genocide Aung San Suu Kyi, vroeger icoon voor mensenrechten en democratie, is in Den Haag om het leger van Myanmar te verdedigen tegen de beschuldiging van genocide. Het is nog ongewis of deze zaak de Rohingya-minderheid gaat helpen.

Aung San Suu Kyi kwam onder grote mediabelangstelling naar het Internationaal Gerechtshof en vertelde de rechters daar dat Myanmar zelf zal optreden tegen misdaden door militairen.
Aung San Suu Kyi kwam onder grote mediabelangstelling naar het Internationaal Gerechtshof en vertelde de rechters daar dat Myanmar zelf zal optreden tegen misdaden door militairen. Foto Koen van Weel/ANP

Jarenlang was ze de meest vereerde vrijheidsstrijder ter wereld, nu verdedigt ze haar land tegen de beschuldiging van genocide. Velen hebben zich de afgelopen jaren al afgevraagd waarom Aung San Suu Kyi, winnaar van de Nobelvredesprijs in 1991 en nu de leider van Myanmar, zich het lot van de islamitische Rohingya-minderheid niet lijkt aan te trekken. Waarom zij de brute aanvallen door het leger, dat dorpen platbrandde, mannen executeerde, vrouwen verkrachtte en kinderen met messen afslachtte, niet heeft veroordeeld en gestopt.

Nog groter was de verbazing toen vorige maand bekend werd dat ‘The Lady’ zelf naar het Internationaal Gerechtshof in het Haagse Vredespaleis zou komen, voor de eerste zittingen in het proces dat Gambia tegen Myanmar heeft aangespannen. Zwijgen is één ding, maar het leger actief verdedigen gaat een stap verder.

Is dit een bevestiging dat ze een spreekbuis van het leger is geworden, hetzelfde leger dat haar jarenlang onder huisarrest hield? Dat Suu Kyi zelf de Rohingya haat, zoals veel van haar boeddhistische landgenoten doen? Of is dit vooral bedoeld om haar politieke achterban te laten weten dat zij Myanmar zal beschermen tegen valse beschuldigingen uit het buitenland?

Het blijft een mysterie, woensdag in het Vredespaleis, waar Aung San Suu Kyi betoogt dat het leger in 2016 en 2017 slechts heeft opgetreden tegen terreuracties door Rohingya-militanten.

Bekijk ook de In Beeld: Aung San Suu Kyi in Den Haag wegens internationale zaak om Rohingya

Beheerst als altijd, gekleed in een blauwe blazer boven een Myanmarese sarong, wijst ze de vijftien rechters erop dat de aanklacht van Gambia, dat dinsdag al zijn zaak uiteenzette, „incompleet en misleidend” was. De zaak kan „als olie op het vuur” werken bij de etnische spanningen tussen Rohingya en andere bevolkingsgroepen, waarschuwt ze.

Buiten het hek van het paleis roept een stoep vol medestanders haar veel geluk toe. „Ze vecht al haar hele leven voor ons land”, verklaart een demonstrant waarom hij speciaal voor de gelegenheid uit Yangon is overgekomen. Een vertegenwoordiger van de Rohingya-diaspora zegt juist: „Ze denkt het onverdedigbare te kunnen verdedigen omdat ze gezien wordt als moeder van de natie.”

Lees ook dit profiel van Aung San Suu Kyi

Collectief geweten

De zittingen, van dinsdag tot en met donderdag, zijn niet bedoeld om vast te stellen of de ‘ontruimingsoperaties’ die het leger onder de Rohingya uitvoerde in feite genocide waren. De zittingen zijn ingelast om te onderzoeken of er „voorlopige voorzieningen” nodig zijn om verder geweld te voorkomen tegen de 600.000 Rohingya die nog in Myanmar wonen, en de veilige terugkeer van de 700.000 vluchtelingen uit Bangladesh mogelijk te maken. De echte procedure volgt later en kan jaren duren.

Het kleine, West-Afrikaanse land Gambia is zelf net verlost van een dictatuur en begon de zaak uit naam van de Organisatie voor Islamitische Samenwerking. De nieuwe minister van Justitie Aboubacr Tambadou werkte in het verleden voor het Rwanda-tribunaal en bezocht de gevluchte Rohingya in Bangladesh. Hij vraagt het hof dinsdag om Myanmar te gebieden onmiddellijk te stoppen met alles wat bijdraagt aan de genocide.

„Het is triest voor onze generatie dat 75 jaar nadat de mensheid zich verplichtte tot het begrip ‘dat nooit meer’, zich onder onze ogen een nieuwe genocide voltrekt”, zegt hij. „Toch doen we niets om het te stoppen. Dat is een smet op ons collectieve geweten.”

Batterij internationale juristen

Gambia neemt een behoorlijk risico met dit proces. Genocide bewijzen is razend moeilijk, omdat het onbetwistbaar moet zijn dat geweld is gepleegd met als doel om een bevolkingsgroep geheel of gedeeltelijk te vernietigen. Dezelfde massamoord is vaak makkelijker te bewijzen als zijnde een misdaad tegen de menselijkheid, maar daarover heeft het Internationaal Gerechtshof geen jurisdictie. Als genocide niet wordt bewezen, kan het leger gesterkt uit de strijd komen.

Beide partijen hebben een batterij juristen meegenomen, onder wie enkele van de besten op hun vakgebied. Zo is daar de Frans-Britse hoogleraar Philippe Sands, die het hof vraagt om zo specifiek mogelijke maatregelen tegen Myanmar. Hij wijst erop dat de moord op ruim 8.000 moslims in Srebrenica kon plaatsvinden twee jaar nadat het Gerechtshof voorlopige maatregelen had gelast voor de oorlog in Bosnië.

Lees ook dit interview met Sands: Kunnen de jaren 30 zich nu herhalen?

Volgens Gambia, dat zijn zaak baseert op onderzoeksrapporten van de Verenigde Naties, gaat de genocide tegen de Rohingya nog altijd door. Vorig jaar schreef een VN-rapporteur dat Myanmar een beleid van „gedwongen uithongering” lijkt te voeren. Rohingya mogen niet meer naar hun rijstvelden of naar de markt, landbouwgrond is in beslag genomen, er zijn controleposten en versperringen. Afgelopen september rapporteerde een VN-onderzoeksmissie dat Rohingya „het doelwit blijven van overheidsaanvallen die bedoeld zijn om hun identiteit uit te wissen en hen uit Myanmar te verwijderen”.

Genocidale intenties

„Het kan niet worden uitgesloten dat leden van de veiligheidsdiensten disproportioneel geweld hebben gebruikt”, erkent Aung San Suu Kyi woensdag. „De onderste steen moet bovenkomen.” Maar, zegt ze, dat is aan een lokale rechtbank. Een door Myanmar aangestelde onderzoekscommissie zou inmiddels 1.500 getuigenverklaringen hebben verzameld. „Kan een staat genocidale intenties hebben als zij militairen die van fouten worden beschuldigd zelf actief onderzoekt, vervolgt en straft?”, houdt ze het hof voor.

Bovendien, redeneert ze, hoe kan een staat nu genocidale bedoelingen hebben als ze de Rohingya juist op allerlei manieren helpt? Hun baby’s krijgen nu geboortecertificaten, er zijn studiebeurzen voor jongeren, drie ontheemdenkampen zijn al gesloten.

Myanmar laat zich bijstaan door William Schabas, hoogleraar internationaal strafrecht in Leiden en genocidedeskundige. Zijn betoog komt neer op een zo nauw mogelijke interpretatie van het begrip genocide. Volgens zijn redenering, waarbij hij zich beroept op eerdere uitspraken van het hof, kan er alleen sprake zijn van genocide als alle andere verklaringen voor het gebruikte geweld zijn uitgesloten. En dat maakt Gambia niet aannemelijk, zegt hij.

Om voorlopige maatregelen af te dwingen moet er sprake zijn van genocidale intenties, zegt hij, niet van geweld dat ook als misdaad tegen de menselijkheid of oorlogsmisdaad bestempeld kan worden. Schabas wijst erop dat het Internationaal Strafhof, dat ook onderzoek doet naar Myanmar, zich alleen richt op deportatie van de Rohingya, een misdaad tegen de menselijkheid. Hij laat daarbij onvermeld dat dit een noodgreep van het Strafhof is, omdat het geen rechtsmacht heeft over Myanmar en zich daarom richt op misdaden in Bangladesh, waar de Rohingya naartoe verdreven zijn.

Over de beschuldigingen van uithongering op dit moment zegt Schabas: „Gedwongen worden om te vluchten is nog niet hetzelfde als de fysieke vernietiging” van een bevolkingsgroep. Hij voert ook aan dat het dodental (10.000 volgens een schatting van het Strafhof) laag is in verhouding tot het aantal nog levende Rohingya.

Lat voor genocide ligt hoog

Al met al is het moeilijk om in te schatten of de Rohingya iets aan deze zaak gaan hebben. Hun lot staat nu in het middelpunt van de belangstelling, dat in elk geval. Het zal bijvoorbeeld niet toevallig zijn dat de Verenigde Staten dinsdag sancties afkondigden tegen legerleider Min Aung Hlaing en drie andere generaals.

Maar de afgelopen dagen is ook weer eens duidelijk geworden hoe hoog de juridische lat voor genocide ligt. En ook als de rechters binnenkort besluiten om Myanmar tot de orde te roepen, is het zeer de vraag of het land zich daar aan zal houden. De uitspraken van het Internationaal Gerechtshof mogen bindend zijn, afdwingbaar zijn ze niet.