Reportage

Hoe de vissen verdwenen uit de Mekong

Rivier Het waterpeil in de Mekong staat op het laagste peil in zestig jaar. De aanleg van grote dammen, vele door China gefinancierd, ontwricht de levens van miljoenen mensen in Zuidoost-Azië.

De goudgele zandbanken hoor je helemaal niet te zien in deze tijd van het jaar. Het regenseizoen is net voorbij en de stroom van de Mekong zou op volle sterkte moeten zijn.

Maar de ooit zo krachtige rivier is nu op sommige plekken niet meer dan een ielig beekje. Waar je zó doorheen zou kunnen waden, van Thailand naar Laos aan de overkant. De heuvels hebben aan beide kanten dezelfde tinten groen.

Visser Kamseng Pimpophan manoeuvreert zijn langwerpige boot tussen de zandbanken door aan de Thaise kant van het water. De vangst viel weer eens tegen vandaag. Het netje dat hij, eenmaal aan de wal, omhoog houdt is nog niet eens half vol en de visjes zijn mini. Deze kan hij niet verkopen.

Zo gaat het al maanden. Kamseng Pimpophan vist van kinds af aan, zijn vader heeft het hem geleerd. Hoe hij de netten moet gebruiken, hoe hij de vallen in de rivier moet zetten. Alleen heeft hij daar nu nog bar weinig aan. Al sinds een jaar of vier is de visstand slecht, maar dit jaar is het nog erger dan normaal, zegt hij. „Alles is anders. De vissen zijn verdwenen.”

Twaalf dammen

Iedereen hier aan de oevers van de Mekong weet waarom de rivier droog staat. Na bijna tien jaar bouwen is in oktober de Xayaburi-dam in gebruik genomen. De dam ligt over de grens in Laos en het is een van de twaalf waterkrachtdammen in de Mekong. De meeste liggen stroomopwaarts, in China, maar er zijn plannen om nog eens elf grote dammen te bouwen in het benedenstroomse deel van de Mekongdelta, verspreid over Laos en Cambodja. Plus nog honderden kleinere dammen in aftakkingen van de rivier.

De meerderheid van de zestig miljoen mensen die aan de oevers van de Mekong wonen, heeft de rivier als belangrijkste bron van inkomsten. Ze vissen of gebruiken het water voor landbouw. Normaal gesproken is het waterpeil hoog in september en oktober, aan het einde van het regenseizoen. Vanaf november begint het langzaam te zakken, omdat er geen regen meer valt. Dan planten de boeren hun gewassen op de flanken die droogvallen, vruchtbare grond door het bezinksel dat achterblijft uit het water.

Het lage waterpeil is een probleem van zo’n 4.350 kilometer lang.

Een dam als de Xayaburi gooit het ecosysteem van de Mekong totaal overhoop, vertelt Ormbun Thipsuna. Zij is van het Community Network of Mekong River, een lokale ngo die de belangen van de bewoners langs de rivier in Thailand behartigt. De mensen hier leven met én van de rivier, zegt zij. „Ze kennen al haar gewoonten. Die kennis is nu niets meer waard.” Ormbun Thipsuna heeft het peil hier, zo’n 400 kilometer stroomafwaarts van de Xayaburi, nog nooit zo laag gezien. Vruchtbaar zijn de beddingen nu niet.

Het lage waterpeil is een probleem van zo’n 4.350 kilometer lang. Volgens de Mekong River Commission, een intergouvernementele organisatie van vier landen waar de Mekong doorheen stroomt, is het gemiddelde waterniveau dit jaar het laagste in zestig jaar tijd. Oorzaak zijn de vele dammen, maar ook klimaatverandering speelt mee: regen blijft ongewoon lang uit.

De Mekong eind oktober, benedenstrooms van de Xayaburi-dam.
Foto Lillian Suwanrumpha/AFP
Een visser haalt zijn net op in de Mekong. Volgens lokale vissers is er sinds de opening van de dam nog nauwelijks vis te vangen.
Foto Lillian Suwanrumpha/AFP
Vissers kenden alle grillen van de rivier, maar aan die kennis hebben ze nu weinig meer.
Foto Lillian Suwanrumpha/AFP
Benedenstrooms van de Xayaburi-dam waar de Mekong de grens vormt tussen Thailand en Laos.
Foto’s Lillian Suwanrumpha/AFP

Overstromingen en droogte

Soms stijgt het water onverwacht toch, en snel. Daar kan Aranya Roonrawong over meepraten. Aan de oever geeft ze haar veldjes met groenten water. Kool, knoflook, koriander. Met een kleine generator pompt ze het rivierwater omhoog. Vorig jaar spoelde haar oogst weg. Het water kwam helemaal tot dáár, ze wijst verder het land in, naar de bamboe hutten waar haar koeien staan.

Dit was in juli vorig jaar, precies de periode dat de Xayaburi-dam aan het proefdraaien was. Haar landbouwgrond overstroomde drie keer. „Ik plant nooit meer iets in juli, dat weet ik wel.”

Aranya Roonrawong kocht dit stuk land vier jaar geleden. Ze heeft grasland voor de koeien en de groente verkoopt ze op de markt. Het was nooit bij haar opgekomen dat de Mekong problemen zou kunnen opleveren. „Eerst die overstromingen en nu is het zo droog. Ik moet in elk geval langere buizen regelen om het water te kunnen bereiken.”

Het bedrijf achter de Xayaburi-dam zegt doorgangen voor de vissen te hebben gebouwd en ontkent dat het water vasthoudt in de opslag. Daar gelooft niemand hier iets van. Goed, het heeft weinig geregend de laatste tijd, zegt Aranya Roonrawong. Het weer is de laatste jaren inderdaad veranderd. „Maar dit kan niet alleen door de regen komen. Daar staat het water te laag voor.”

Vissers en boeren lijden onder die onvoorspelbare schommelingen en dat geldt ook voor het ecosysteem van de rivier, legt Ormbun Thipsuna van het Community Network of Mekong River uit. Veel vissoorten leggen hun eitjes in de holtes onder grote stenen in de rivier. „Als het water te snel stijgt, ontstaan zandverschuivingen. En dat zand spoelt hun broedplaatsen weg.”

Van modderig naar helder

Thipsuna schetst de gevolgen van één dam, maar de Mekong River Commission (MRC) onderzocht de mogelijke effecten van het geheel van de geplande waterkrachtdammen. Als ze er allemaal echt komen, neemt de sedimentatie af met maar liefst 97 procent. Het water zal steeds helderder worden, van modderig bruin naar helder blauw. Slecht voor de vissen en de boeren.

De visstanden zouden drastisch dalen. De MRC schat in dat de visstand in 2040 is gedaald met 80 procent. Grotere trekvissen zullen helemaal uitsterven. Larven en eitjes kunnen niet meer met de stroom meeliften. De dammen liggen in de weg.

Als alle dammen afkomen neemt de sedimentatie met 97 procent af en zouden visstanden drastisch dalen.

Dat laatste merkt visser Somyong Baboon nu al. Hij zit aan de waterkant en vertelt hoe groot de impact van de Xayaburi-dam voor hem is. Normaal ging hij elke dag uit vissen, maar dat heeft nu geen zin meer. Het levert te weinig op. „Ik moet slimmer werken, dus ik kies nu precies het seizoen uit van de vissoort die ik wil vangen.” Door de lage visstanden ligt de prijs per kilo wel hoger, dat scheelt nog iets.

Waar de meeste Thai China de schuld geven van de problemen met de Mekong, als meesterbrein achter alle dammen, weet Somyong Baboon beter. Thaise investeerders hebben de bouw van de Xayaburi-dam betaald en het grootste deel van de opgewekte elektriciteit gaat ook naar Thailand. „Ik gebruik die stroom zelf ook, dus we moeten hier maar mee zien te dealen”, zegt Baboon. Hij denkt er serieus over na om iets anders te gaan doen met zijn leven. Alleen wat, dat weet hij nog niet.

Op 29 oktober werd de Xayaburi-dam, kosten vier miljard euro, officieel in Laos in gebruik genomen.

Foto AFP

Nieuwe Zijderoute

China financiert dan niet álle dammen, het gaat zeker om een aanzienlijk aantal. De Chinezen zien de Mekong als onderdeel van de Nieuwe Zijderoute, het masterplan dat China met de rest van de wereld moet verbinden. Beijing heeft miljarden yuans aan leningen voor dammen toegezegd, vooral aan Cambodja en Laos. Die twee landen profiteren sterk van de Chinese investeringen, ook voor andere grote projecten als wegen, havens en treinverbindingen.

Intussen klagen in Cambodja de vissers rond het Tonle Sap-meer, dat normaal altijd volloopt dankzij water uit de Mekong, over de lage visstand. Ook de rijstboeren hebben een tekort aan water. In communistisch Laos mag weinig publiek debat zijn en de invloed van China het sterkst – de problemen zijn hetzelfde.

Voor Vietnam, helemaal stroomafwaarts, vormt de zee een extra bedreiging. De grond in de delta klinkt in doordat de sedimenten uit de Mekong en haar zijrivieren Vietnam helemaal niet meer halen. Intussen stijgt de zeespiegel. Een paar jaar geleden tijdens een droge periode liep het zeewater al zó de delta in. De oogsten lopen gevaar, terwijl dit gebied heel Vietnam van voedsel voorziet: 70 procent van de Vietnamese rijst en vis komen uit de Mekong-delta.

Ieder voor zich

Moeten de landen protesteren tegen de groeiende dominantie van China? Of is het aan henzelf om de bouw van nieuwe dammen te stoppen? Volgens Ormbun Thipsuna van de lokale ngo is het fundamentele probleem dat Mekonglanden de bouw van al die dammen niet in samenhang bekijken. Het is ieder voor zich: „Ze zien alleen de winst die ze kunnen maken met het opwekken van stroom. De rest – de lokale gemeenschappen, de natuur, het ecosysteem – kan hen niets schelen.”

De Mekong River Commission is ooit opgericht om als zo’n samenwerkingsverband te functioneren, maar daar komt in de praktijk weinig van terecht. De commissie stelde in 2017 vast dat de overheden vooral op „project-per-project-basis” werken „met beperkte aandacht voor het hele stroomgebied”. En de commissie beval aan om toch vooral over te stappen van waterkracht naar wind- of zonne-energie, maar daar gebeurt weinig mee.

De Mekong heeft voor veel van haar oeverbewoners een spirituele waarde. Hier aan de grens met Laos houden de Thai geregeld rituelen, waarbij ze de god van de moederrivier om vergiffenis vragen voor hun zonden. Langs de kant staan bakjes wierook en op het water drijven hier en daar gevlochten mandjes met bloemetjes. Maar denk niet, zegt Thipsuna, dat ook maar iemand deze droogte met een slecht humeur van de riviergoden verwart. „Het komt door de dammen.”