Recensie

Recensie Beeldende kunst

Dankzij de machine kan de mens grenzen verleggen

Tentoonstelling Museum Folkwang in Essen heeft zich een beetje vertild aan het brede thema ‘de relatie tussen mens en machine’. Toch is ‘Der montierte Mensch’ een leuke expositie met verrassende vondsten.

Expositie in een expositie: Richard Hamilton, Man, Machine & Motion, 1955
Expositie in een expositie: Richard Hamilton, Man, Machine & Motion, 1955 Foto Museo Reina Sofia

Het is snel duidelijk waarom juist Museum Folkwang in Essen de expositie Der montierte Mensch (‘De gemonteerde mens’) wilde maken. Het gaat over ‘de verhouding mens en machine in de kunst sinds 1900’ en Essen is de stad van Krupp, waar eeuwenlang het staal voor machines en kanonnen vandaan kwam. In een van de eerste ruimtes is te zien hoe bij Krupp gewerkt werd. Op een schilderij uit 1909 scharrelen tientallen arbeiders met roodgloeiende vaatjes gesmolten staal in een rokerige fabriekshal. Ook hangen er uit die tijd foto’s van nietige mensen die enorme buizen optakelen.

Op de tentoonstelling zijn daar in de buurt ook foto’s te zien uit de jaren tachtig waarop mannen, bijna naadloos omhuld door hun graafmachine, diep onder de grond werken in een kolenmijn. Dat zijn dus al twee mogelijke verhoudingen: de mens als machinebediende zoals in de smelterij en de machine als een bijna symbiotische partner in een mijn.

Museum Folkwang is voor deze expositie met een sleepnet door de kunstgeschiedenis van de afgelopen 125 jaar gegaan. Het heeft daarbij een schat aan kunst met mensen en machines boven water gehaald: meer dan 200 kunstwerken van meer dan 100 kunstenaars.

Op Der montierte Mensch hangt een bijzondere illustratie van Fritz Kahn uit 1926, die het binnenste van de mens schematisch voorstelt als kamers met industriële functies: onder het schedeldak een vergaderkamer en telefooncentrale, het oog is een camera, de darmen een lopende band, enzovoort. In een andere ruimte vind je foto’s van de Britse kunstenaar Helen Chadwick die zich hult in wasmachines en andere huishoudelijke apparaten. En weer ergens anders hangt Madonna Mercedes (1989) van Thomas Bayrle: een madonna en kind, samengesteld uit meer dan honderd vervormde afdrukken van een reclamefoto van Mercedes met een vrouw achter het stuur.

Helen Chadwick, Zonder titel, 1977. (41,0 × 30,5 cm) Foto Museum Folkwang, Essen

Deze drie hebben gemeen dat ‘mensen machines worden’. Dat is een mogelijk verhouding tussen de twee. Maar waarom zijn deze kunstwerken dan niet naast elkaar gehangen? Waarom benoemt het museum niet de verhouding die het wil tonen?

Orlan, Le Baiser de l’artiste. Le distributeur automatique ou presque! n°2, 1977 (55 × 110 cm.) Collectie Centre Pompidou, Paris Foto bpk / CNAC-MNAM / Georges Meguerditchian

Kusmachine

Terwijl je de in essentie chronologische looproute van de tentoonstelling volgt, ontdek je verbanden tussen de wijdverspreide kunstwerken. Thomas Ruffs Machine 0946 (2003), een foto waarop tien machines in een fabriek als soldaten in het gelid staan, zou kunnen horen bij het thema ‘machines die op mensen lijken’. Net als de Andy Warhol Robot (1994) van Nam June Paik, een mensvormige collage van tv-schermen, camera’s en soepblikken. Het zou kunnen, maar uitsluitsel geeft Der montierte Mensch niet.

Umberto Boccioni, Forme uniche della continuità nello spazio, 1913 (brons, 116,6 × 41,6 × 89 cm.) Foto Museum Folkwang

Dit zou van de tentoonstelling een teleurstellende ervaring maken, als er niet zo veel fantastische kunst te zien was. Het is geweldig om de glanzende bronzen snelwandelaar van Umberto Boccioni uit 1913 in het echt te zien en je te verbazen over hoe klein – een meter hoog slechts – dit icoon van het futurisme is. En de koffer van Marcel Duchamp, waarin hij in miniatuurformaat zijn oeuvre tentoonstelde, is altijd een genot.

Een van de verrassende vangsten van Museum Folkwang is de kusautomaat van Orlan die opduikt tussen het werk van Lassnig, Chadwick en andere vrouwelijke kunstenaars. De Franse Orlan maakte in 1977 een foto van zichzelf als wijdbeense kusmachine: wie een 5-frankstuk in de gleuf voor haar hals wierp, kreeg een ‘kus van de kunstenaar’. Orlan deed de kusmachine in 1977 als een performance op een Parijse kunstbeurs. Het geld zakte via een doorzichtig buisje tussen haar borsten door naar een opvangrekje voor haar vagina.

Achter een achteloos en zonder toelichting opgehangen, maar schitterende zwart-witfoto van actrice Daisy Spiess in een kostuum van schijven van Bauhaus-kunstenaar Oskar Schlemmer voor Das Triadische Ballet (1926), blijkt na enig googelen een heel verhaal te zitten. Op het web staan schitterende foto’s en video’s van uitvoeringen van deze oerperformance vol mechanische dansbewegingen.

Snelheid

De Britse popart-pionier Richard Hamilton is bekend van zijn fotocollage uit 1956 met naakte bodybuilder en reuzenlolly in een moderne woonkamer, inclusief blote vrouw met lampenkaphoed. De titel van deze vroege popart is briljant: Just what is it that makes today’s homes so different, so appealing. Van Hamilton staat op Der montierte Mensch onnadrukkelijk een ander meesterwerk: Man, Machine and Motion, waar hij tot zijn dood in 2011 aan gewerkt geeft. Het is een installatie van ruimtelijke stellages met 176 gevonden zwart-witfoto’s van mensen met vervoermiddelen. Fietsers, autocoureurs, motorrijders, duikers, piloten, astronauten – allemaal intens genietend van de samenwerking met hun machine.

Dankzij de snelheid van machines nieuwe ruimtes kunnen veroveren bevredigt overduidelijk een oerverlangen van de mens, dat bewijst deze ‘expositie in een expositie’. De coureur die op een van de foto’s in Hamiltons installatie in een bocht meeleunt met zijn machine, heeft exact dezelfde houding van verliefde overgave als de motorrijder op het schilderij Motociclista (1927) van de Italiaanse futurist Fortunato Depero, elders op Der montierte Mensch. De mens is gefascineerd door machines omdat ze helpen grenzen te verleggen. Van meer snelheid en genot, tot meer eentonigheid en de immense vernietigingskracht van de producten van Krupp. Dat is wat machines zo aantrekkelijk, en soms beangstigend maakt.