Analyse

Aan groene ambitie geen gebrek, maar hoe hoog leggen de EU-lidstaten de lat?

European Green Deal De Europese Commissie wil van Europa het eerste klimaatneutrale continent maken. Maar er zijn flink wat hobbels te nemen.

De spaanse minister Pedro Sanchez en EU-commissievoorzitter Frans Timmermans tijdens de klimaattop in Madrid, 10 december.
De spaanse minister Pedro Sanchez en EU-commissievoorzitter Frans Timmermans tijdens de klimaattop in Madrid, 10 december. Foto Chema Moya / Pool

Van het traditionele helblauw verschiet de kleur van Europa naar groen. En waar dat voorheen misschien met subtiele strookjes ging, wordt de verfroller nu stevig ter hand genomen.

Dat is althans de boodschap die de nieuwe Europese Commissie deze woensdag uitdraagt met haar European Green Deal. Voorzitter Ursula von der Leyen en klimaatcommissaris Frans Timmermans presenteren maatregelen waarmee Europa het eerste klimaatneutrale continent ter wereld moet worden.

Of alle groene ambities ook werkelijkheid worden, hangt af van hoe hoog de lidstaten de lat in de praktijk willen leggen. En of ze bereid zijn daarvoor pijn te lijden.

De precieze uitwerking wordt woensdag duidelijk, maar zeker is dat het om ingrijpende plannen gaat. Alle instrumenten die ze heeft, wil de Commissie inzetten voor een groene toekomst – van het subsidiëren van duurzame innovatie tot het mogelijk aanpassen van staatssteunregels. Klimaatbeleid moet doorsijpelen in alles wat de Europese Unie onderneemt, van een ‘Schoon Staal-plan’ voor de industrie tot een Farm to Fork-strategie voor de landbouw.

De uitstootnormen voor voertuigen moeten snel omlaag, zodat emissieloze auto’s snel de norm worden. Een grootschalig nieuw netwerk van laadpalen moet dat mogelijk maken. In de emissierechten van luchtvaartmaatschappijen wordt flink gesnoeid en ook de maritieme sector zal voor het uitstoten van CO2 moeten betalen.

Lees ook: Europa spreekt nog niet met één mond over klimaat

De transformatie zal honderden miljarden euro’s kosten. Deels komt dat geld uit het eigen – beperkte – EU-budget, maar ook lidstaten zullen moeten bijdragen. Het eigen geld wil de Commissie bovendien verveelvoudigen op de financiële markten.

Klimaatwet

Het doel – geen CO2-uitstoot meer in 2050 – moet vastgelegd worden in een klimaatwet. Ook de ambitie voor 2030, nu nog 40 procent reductie ten opzichte van 1990, gaat omhoog, naar ten minste 50 procent.

Veel nadruk wordt er gelegd op de eerlijke manier waarop de transformatie moet plaatsvinden. Om alle Europeanen mee te krijgen en „niemand in de steek te laten”, wil de Commissie geld en steun vrijmaken voor een „mechanisme voor een rechtvaardige transitie”. Burgers en regio’s die hard geraakt worden, moeten daarmee gecompenseerd worden.

Of het voldoende is om iedereen mee te krijgen, is de vraag. De afgelopen tijd zag je ook binnen Europa de breuklijnen als het gaat om klimaat zichtbaar worden, tussen voortrekkers en treuzelaars, klimaatstakers en gele hesjes.

Een eerste test volgt deze week, wanneer regeringsleiders het tijdens een EU-top eens moeten zien te worden over het CO2-neutrale doel voor 2050. Polen, Hongarije en Tsjechië eisen eerst toezeggingen over compensatiegeld, terwijl andere lidstaten, waaronder Nederland, daar niks voor voelen.

Lees ook: ‘EU moet klimaatwetten ook handhaven’

Met de maatregelen moet Europa een groene wegbereider worden. „Als er één gebied is waar de wereld ons leiderschap nodig heeft”, sprak Von der Leyen onlangs tegen het Europees Parlement, „dan is dat het beschermen van het klimaat”.

Een makkelijke positie is dat niet, nu de Verenigde Staten zich uit het klimaatakkoord van Parijs hebben teruggetrokken en het multilaterale systeem zwaar onder druk staat. Maar door klimaat en milieu in handelsakkoorden centraal te stellen, hoopt de EU haar traditionele rol in te nemen als normsteller die wereldwijd regels afdwingt.

Om te voorkomen dat vervuilende industrie zich naar buiten Europa verplaatst en EU-landen concurrentienadeel ondervinden, stelt de Commissie ook een CO2-heffing voor op ‘vuile’ import.

Tegelijk heeft Europa bepaald geen glorieuze staat van dienst als het om milieu- en klimaatbeleid gaat. Vorige week nog publiceerde het Europese Milieu Agentschap (EEA) een veeg rapport: de EU schiet tekort op alle milieudoelen die ze zichzelf heeft gesteld. De EEA riep op tot „snelle en verregaande” reducties die „veel verder dan de huidige maatregelen” gaan.

Mooie woorden

Bovendien: klimaatplannen worden in EU-verband nog weleens gesmoord in mooie woorden. Machtige lobby’s van bijvoorbeeld de luchtvaartindustrie slaagden er in het verleden in om strengere regelgeving tegen te houden. En als het om landbouw gaat, is de EU, met haar uitgebreide subsidiesysteem, volgens sommigen nog altijd eerder onderdeel van het probleem dan van de oplossing. De uitstoot in die sector is nog altijd fors en daalt, anders dan in veel andere sectoren, niet of nauwelijks.

Maar bovenal zal de Commissie, en Timmermans voorop, de strijd moeten aangaan met lidstaten waarvan sommige helemaal niet staan te springen om het groene vaandel te hijsen. Ligt er eentje dwars, dan verdwijnt het voor heel Europa zo belangrijke ‘gelijke speelveld’. Dan kan de groene transformatie snel tot stilstand komen.